Het had een feestje moeten worden om nooit te vergeten: de sweet sixteen party van een meisje uit Haren. Het werd ook een dag die ze nooit zal vergeten: want wat een verjaardagsfeestje had moeten zijn, liep uit op een grote relpartij.

Op 21 september 2012 wil Merthe uit Haren haar zestiende verjaardag vieren. Ze stuurt via Facebook een uitnodiging naar 78 vrienden, maar omdat die uitnodiging op openbaar staat, kan iedereen hem zien. Het gevolg: duizenden mensen reageren op de uitnodiging omdat hij massaal wordt gedeeld.

Er komen uiteindelijk ook duizenden mensen naar het dorp op 21 september. De sfeer is in eerste instantie gemoedelijk, maar dat verandert snel. Er ontstaan rellen, verkeersborden en lantaarnpalen worden gesloopt. Ook winkels krijgen het zwaar te verduren:

Er worden iedere dag evenementen georganiseerd op Facebook. Hoe kan het dat het in Haren toch zo mis ging? “Als je het vergelijkt met andere voorbeelden dan was er op de avond zelf bij Project X geen sprake van een duidelijk concept”, zegt Thomas Boeschoten. Hij is social media expert en hij zat in de commissie die onderzoek deed naar het evenement.

Als voorbeeld noemt Boeschoten de Harlem Shake. “Spontane groepsvormingen hadden we al veel vaker gezien. Een hype van toen was bijvoorbeeld de Harlem Shake. Grote groepen mensen kwamen spontaan bij elkaar en deden een dans. Iedereen wist dus wat er van hem verwacht werd. Ze deden hun ding en gingen weer weg.”

Naarmate de avond vorderde en er meer alcohol werd gedronken werd de sfeer grimmiger.

Een van de redenen waarom Project X zo uit de hand liep, was omdat jongeren doelloos rondliepen in Haren. “Er was daar niks te doen. Veel jongeren waren zelfs in de veronderstelling dat het feest door de gemeente werd georganiseerd, dat er een artiest zou komen”, zegt Boeschoten. “Uiteindelijk liepen daar veel jongeren rond die te veel alcohol hadden gedronken.”

Omdat er dus niks te doen was, gingen de jongeren op zoek naar andere vormen van vermaak. “Het begint met kleine vergrijpen zoals in iemands tuin plassen, je afval op de grond gooien of in lantaarnpalen klimmen. Maar naarmate de avond vorderde en er meer alcohol werd gedronken, werd de sfeer grimmiger: er werden fikkies gestookt, ruiten werden ingegooid en winkels werden geplunderd”, zegt Boeschoten.

Merthe wilde het feestje vieren bij haar thuis aan de Stationsweg in Haren
Vanuit het hele land komen mensen richting het dorp
De sfeer is instantie nog gemoedelijk
Maar dat verandert snel en moet de Mobiele Eenheid er aan te pas komenOok realiseerde de politie zich volgens Boeschoten pas heel laat dat er zo veel mensen echt naar Haren zouden komen. “De politie monitort vooral via Twitter. Het werd op Twitter eigenlijk pas op de avond zelf trending. Voor die tijd was er op Twitter niet zo veel te zien.” De politie had volgens hem dus beter kunnen kijken naar de plekken waar de gesprekken over Project X plaatsvonden. “Bijvoorbeeld in de kroeg, op school en bij sportclubs. Daar had je als politieagent moeten zijn. Daar werd over Project X gesproken.”

Verder was de communicatie van de gemeente niet op orde. “De gemeente had geen goed communicatiebeleid. Zo wist de burgemeester bijvoorbeeld niet dat een van zijn woordvoerders had gezegd dat er misschien plannen waren voor een alternatief feest”, zegt Boeschoten.

Project Haren in cijfers:

Op 6 september stuurt Merthe de uitnodiging voor haar verjaardagsfeest naar 78 vrienden. De uitnodiging wordt massaal gedeeld en komt dus ook in andere vriendenlijsten terecht. Aan het eind van de middag op 7 september zijn er al 16.000 uitnodigingen verstuurd.

De uitnodiging van Merthe wordt verwijderd, maar iemand anders maakt een nieuwe pagina. Ook die uitnodiging wordt veel gedeeld: op 18 september waren 55.000 uitnodigingen verspreid, 6000 mensen gaven aan daadwerkelijk naar Haren te willen komen.

Inmiddels komt het evenement landelijk in het nieuws en het aantal aanmeldingen blijft stijgen. Op 21 september, de dag van het feestje, waren 250.000 mensen uitgenodigd waarvan 30.000 aangeven daadwerkelijk naar het feestje te willen komen.

Op de avond zelf worden 34 relschoppers gearresteerd. De dagen daarna volgen aan de hand van camerabeelden nog meer arrestaties. 36 mensen raken bij de rellen gewond. Aan de kant van de politie vallen 15 gewonden. De totale schade is bijna 1 miljoen euro.

Project X Haren wordt ook wel het Facebookfeest genoemd. Wat Boeschoten betreft is dat niet helemaal terecht. “Je kan Facebook niet de schuld ervan geven dat het zo groot is geworden. Facebook had een belangrijke rol wat de organisatie betreft, maar als je kijkt naar hoe er over Project X werd gesproken dan ging 80 procent face-to-face en 23 procent was via Facebook.”

De voornaamste reden voor jongeren om naar Haren te gaan, was omdat ze van vrienden hoorden dat die ook zouden gaan. “Face-to-face-contact is dus heel belangrijk geweest hierin. Dat geldt ook voor andere vormen van contact, zoals via verschillende chatprogramma’s. Lang niet alles ging dus via Facebook.”

Traditionele media

Wat wel vaststaat, is dat de bekendheid voor het feest vergroot werd door de aandacht die traditionele media eraan besteedden. Maar dat door die media-aandacht duizenden jongeren naar het dorp kwamen, is volgens Boeschoten niet juist. “We hebben met de onderzoekscommissie redelijk overtuigend kunnen aantonen dat het aantal mensen dat naar Haren zou willen komen al heel groot was voor het landelijk in het nieuws kwam.”

Of een evenement zoals Project X anno 2017 weer kan plaatsvinden? “Dat kan zeker, zoiets kan je volgens mij niet tegenhouden”, zegt Boeschoten. “En bedenk ook: als dit in Amsterdam was gebeurd dan hadden we daar nu niet over gesproken. Daar kan de politie er beter mee omgaan en in Amsterdam kunnen jongeren uitwijken naar andere plekken. In Haren kon dat niet, daar hadden de jongeren gewoon niet veel te doen.”

‘Dat je met een Facebookfeestje iets kunt laten ontstaan dat zó uit de hand loopt, is natuurlijk bizar. Het was nog nooit voorgevallen.’

Dat zegt internetdeskundige Ritzo ten Cate, die onderzoek deed naar de vraag hoe het zo uit de hand kon lopen. Hij adviseerde vervolgens de politie en overheden naar aanleiding van zijn bevindingen.

Ten Cate kwam net terug van vakantie toen het in Haren uit de hand liep. Een uitnodiging voor een verjaardagsfeest werd gekaapt door buitenstaanders, die de hele wereld uitnodigden om in Haren rotzooi te trappen. Daar werd massaal gevolg aan gegeven, zodat er inderdaad een enorme chaos in het dorp ontstond. De politie had daar totaal niet op gerekend, omdat ze geen ervaring had met de werking van sociale media.

‘Alles stond online’
‘Ik zag dat Haren was afgezet en dacht: ‘Wauw, dit loopt echt uit de hand’. Thuis heb ik de laptop opengedaan en toen begon mijn onderzoek’, vertelt Ten Cate. ‘Wat mij opviel: alles stond online. Dat mensen elkaar drugs probeerden te verkopen. Wat ze van plan waren. Auto’s in een zwembad gooien. Alles wat ook in de film Project X zat. Ze waren van plan dat ook te gaan doen in Haren. Je kon alles lezen, het was allemaal publiek toegankelijk.’

‘Paar duizend mensen in een klein, schattig dorpje’
Maar hoe kon het vervolgens zo uit de hand lopen? ‘Dit was een feestje genoemd naar de film Project X, dat zorgt ervoor dat iedereen snapt wat er ging gebeuren. Een film met drugs, dingen stukmaken, vlammenwerpers. Gewoon een hel op aarde. En als je die uitnodiging hangt in een groep van tussen de 15 en 30 jaar, dan snapt iedereen die al heel lang niet heeft lopen matten op de kermis wat er gaat gebeuren. Dat het heel tof wordt. Gooi er nog wat andere uitnodigingen overheen dat er grote dj’s komen en voor je het weet heb je zo een paar duizend mensen in een klein, schattig dorpje.’

‘Twee werelden die niet samengingen’
Maar de politie en de gemeente hadden geen idee, zegt Ten Cate. ‘Wat je tot Project X Haren zag, is dat de politie best goed thuis was in hardcore cybercrime. En aan de andere kant was er veel kennis aan de kant van de wijkagenten, maar die twee werelden gingen eigenlijk niet samen.’

‘Niemand zag aankomen dat dit ging gebeuren. Niet de plaatselijke politie, die hadden geen idee. Niemand had een idee. NOS-verslaggevers ook niet. Die maakten de avond van tevoren nog grappen tegen elkaar. ‘Straks staan we hier alleen met een paar journalisten, boeien.’ Niemand zag dit aankomen. Althans, bijna niemand.’

‘Facebook kun je niet bellen’
‘Als je zo’n uitnodiging ziet, kan je denken: ‘We moeten zien dat we dat evenement plat krijgen, laten we Facebook gaan bellen’. Maar Facebook kun je niet bellen. Wat je wel kan doen, is je mengen in de discussie op zo’n event. Gewoon als politie. Je kunt misschien wel contact krijgen met de organisatoren, je kan vragen wat ze willen en waarom. ‘Heb je door dat dit mogelijk tot nare dingen kan leiden?’ Dan heb je een gesprek.’

‘Ik denk echt dat Project X Haren voor iedereen in Nederland een wake-up call is geweest en dat ze dachten: ‘Wauw, dit kan ons ook gebeuren’. Toen zijn ze gaan nadenken wat er nu eigenlijk echt gebeurd is. Er zijn wetenschappers gaan meedenken, allerlei mensen van TNO. Dan komt er ook kennis over wat je er tegen kunt doen.’

Gebeurt nu niet meer zo snel
Tegenwoordig zal het niet snel meer gebeuren dat een evenement dat op social media wordt aangekondigd zo uit de hand loopt als destijds in Haren, stelt Ten Cate. ‘De hype van Project X is voorbij, niemand kent die film meer. En overheden en andere veiligheidsorganisaties hebben heel goed in de smiezen gekregen hoe je hiermee omgaat.’

‘Zeker de eerste paar weken na Haren zag je nog wel de ene na de andere poging opkomen om het ergens te herhalen. En de politie slaagde er elke keer heel goed in om het de nek om te draaien.’

Merthe

Het kassameisje van weleer is inmiddels een bevlogen 21-jarige vrouw met nu al een indrukwekkende staat van dienst. Haar propedeuse International Business haalde ze met gemiddeld een 8,1. Ze volgde een aanvullend programma voor uitblinkende studenten. Was druk met zomerschool in China, studeerde maanden in de VS. Is nu student-consulent bij een grote overheidsinstelling. Ze sport op hoog niveau. De wereld aan haar voeten. Merthe praat naar de buitenwereld toe niet over Project X. Net als een groot deel van Haren.

Galeriehouder en toenmalig raadslid van de VVD Hein Frima praat wel. Hij bevestigt net als vele buurtgenoten het beeld dat Haren verder wil. Op die bewuste avond stond Frima in het oog van een zich langzaam verplaatsende orkaan. Voor de deur van zijn kunsthandel Aanblick.

Op links de inderhaast uit onder meer Emmen, Leeuwarden, Twente, Gelderland en Noord-Holland opgetrommelde Mobiele Eenheid. Op rechts honderden jongeren. ,,Ze gooiden met alles wat los en vast zat. Angstaanjagend. De adrenaline stroomde door mijn lijf. Ik riep tegen een jongen met een bivakmuts dat hij het tuinhek van mijn buren moest laten staan en zag later pas dat mijn eigen buxus ook op CNN door de lucht vloog. Het begon met alleen maar vrolijke en gezellige mensen. Tegen half acht had je dat omslagpunt, toen trokken de studenten met een taartje voor Merthe zich terug en kwamen de petjes en de bivakmutsen. Om acht uur die enorme knal, toen ging het gecoördineerd los.’’

Frima heeft een treffend voorbeeld van zijn theorie. ,,Er spoten hier een paar jongeren de oprit op om zich te verschuilen bij een huis. Toen het rustiger werd, zagen die ME’ers ze ineens zitten. Een meisje werd vervolgens door een ME’er aan de hand meegetrokken. Weet je wat ze toen deed? Ze wilde een politiehond aaien. Dan ben je geen hooligan. Je zag hier voor de deur letterlijk twee stromen. De goeden gingen weg, de oproerkraaiers kwamen. De meelopers gooiden, de aanjagers zaten al thuis achter de buis om te kijken wat ze aangericht hadden.’’

De theorie van Frima komt niet uit de lucht vallen. Politiechef Cor de Lange vertelde ooit dat de oproerkraaiers inderdaad commando’s kregen ‘van een hooligan’. Ooggetuige Rik-Jan Wesselink bevestigde de theorie.

Nu is alles anders. Het dorp krijgt niet langer bezoek van ramptoeristen die het Haren van CNN willen bezoeken. ,,Als je op 21 september door het dorp wandelt met de vraag of het een bijzondere datum is, komt denk ik bijna niemand op Project X. Ze zeggen misschien dat hun tante jarig is’’, stelt Frima.

Bekijk het interview met Frank Smilda op RTV Noord terug.

Bronnen: NOS, AD, RTVNoord

Gerelateerde berichten:

Tagged with →  

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *