SocialMediaDNA richt zich op kennisdeling rondom social media, politie en maatschappelijke veiligheid. Onderwerpen vari?ren van de online aspecten van openbare orde, opsporing, vervolging, rechtspraak tot crisisbeheersing en communicatie.
Op maandag 5 oktober dreigde een anonieme gebruiker van het internetforum 4Chan met een schietpartij op de Universiteit Leiden. ‘Morgen om 10.05 open ik het vuur op de Universiteit Leiden. Ik vertel niet op welke faculteit, dat moet je zelf maar raden.’ De politie spreekt dit?tegen en?zegt te hebben gehandeld op basis van andere berichten, niet alleen internet. Agenten werden in ieder geval preventief ingezet bij de universiteitsgebouwen, ook in Den Haag. De?gebouwen zijn niet?ontruimd.?De lessen in beide steden gingen?gewoon door. Rond 12.00 werd de beveiliging opgeheven. De website van de universiteit werd ook geraakt door een DDoS-aanval, waarbij servers worden overbelast met massaal internetverkeer.
En dit is waarom de politie alle faculteiten in Leiden bewaakt. You guessed it, 4chan. pic.twitter.com/9UOF1xkBGr
Het bericht stond?niet in het altijd dubieuze /b/ board van 4Chan (bekend als /b/astard board) maar in r9k?waar vooral unieke content wordt geplaatst (geen reposts). 4Chan zelf snapt ook niet waarom autoriteiten de dreigingen serieus nemen en noemt dreigingen op 4Chan artistieke uitingen. 4Chan werd in 2003 opgericht door New Yorker Christopher Poole en geldt sindsdien als het afvoerputje van het web. In deze krochten worden dagelijks honderden miljoenen berichten geplaatst door circa zeven miljoen bezoekers. 4Chan staat erom bekend dat alles kan en alles mag. Het is een vrijplaats voor internetgebruikers, maar wordt eigenlijk door niemand serieus genomen. Diverse mensen (meestal uitgemaakt voor ‘moralfags’) deden dappere pogingen om de anonieme gebruiker (anon/anonymous) tot andere gedachten te brengen (en ook de DDOS aanvallers), zoals “Onschuldige mensen vermoorden is niet goed. Ik begrijp dat je je heel slecht voelt nu en denkt dat je letterlijk iedereen haat, maar er is beterschap aan de horizon. Ik weet waarover ik spreek want ik heb me ook vele jaren zo gevoeld, maar medicatie heeft me zeer sterk geholpen en ik voel me super nu. -?Sterkte Anon en doe niks stoms.” ?Of “Can you fucks stop already? University in Leiden, the Netherlands, has been shut down because some fuck is making threats on ‘social media’, police scared of a school shooting. And I think we all know where this shit originated from. -?Just quit this shit.”
Het is niet de eerste keer dat onderwijsinstellingen in Leiden het doelwit zijn van gebruikers op 4Chan.?In?2013 sloten?alle middelbare en mbo-scholen een dag hun deuren?in verband met de dreiging van een schietpartij. Dat dreigement was gericht tegen een leraar. Lees een uitgebreid verslag van dat incident.
Agenten bewaakten de schoolingangen nog dagen.?Later werd een?Nederlandse?man van 19?veroordeeld tot?een werkstraf van 150 uur. Via zijn laptop was het dreigement vanuit Costa Rica?verstuurd. Volgens de man had een Amerikaanse toerist dat gedaan.
In de publicatie Lessen uit crises en mini-crises 2013 (publicatie oktober 2014), wordt van elk van?18 kleine?en grotere crises die speelden in 2013?een korte beschrijving?gegeven, waarna een of meerdere dilemma?s aan de orde komen. Het gaat dan?bijvoorbeeld om de rol van procedures, het omgaan met maatschappelijke onrust, de beeldvorming in de media en ook de rol van de sociale media. ?Het gaat er hierin vooral om?cruciale dilemma?s in kaart te brengen en antwoord te geven op de vraag waarom?zaken gaan zoals ze gaan. Niet oordelen, maar verklaren en inzichtelijk maken, is de leidraad.?De publicatie, een vervolg op de editie van 2012, is een initiatief van hetlectoraat Crisisbeheersing van het Instituut Fysieke Veiligheid?(IFV) en de?Politieacademie.?
Dreiging van een school shooting in Leiden
Menno van Duin, Annet Ponjee
Inleiding
Op zondagavond 21 april 2013 wordt via de media bekendgemaakt dat de middelbare scholen en mbo-scholen in Leiden op maandag 22 april dicht blijven. Dit in verband met een dreigement dat er op een school in Leiden een schietpartij zal plaatsvinden. Het bericht leidt tot consternatie in Leiden en de directe omgeving.
Naast de zorgen die de dreiging van een schietincident teweegbrengt, speelt ook de vraag of deze maatregel, het sluiten van scholen, noodzakelijk is, of dat het een overdreven reactie is op het bericht van ?een idioot?. In dit hoofdstuk staat het dilemma centraal tussen ?niets doen? en ?alles uit de kast halen?. Het hoofdstuk is tot stand gekomen op basis van de beschikbare evaluaties en een gesprek met burgemeester Lenferink van Leiden.
Feitenrelaas
In de nacht van zaterdag 20 op zondag 21 april 2013 neemt de politie in Z?rich (Zwitserland) contact op met de politie in Leiden (regionale eenheid Den Haag), omdat op internet een bericht staat waarin wordt gedreigd in Leiden een school shooting te plegen. Op de website 4Chan is het volgende bericht geplaatst:
?Tomorrow, I will shoot my Dutch teacher, and as many students as I can. It will be on the news tomorrow. It?s a school in a dutch city called Leiden, and for more proof, I will be using a 9mm Colt Defender. I will be carrying a note with me when I go into the school which will explain why I did it. If the message of the note will not be published, a friend of mine will post it here on 4chan a day later. Oh, and I?m using a proxy, the police is not gonna find me before tomorrow.?
Door de politie wordt de melding serieus opgepakt. Dezelfde nacht nog zet de politie interne opdrachten uit die tot doel hebben een inschatting
te kunnen maken van de ernst van de melding. De districtchef van Leiden informeert zondagochtend 21 april 2013 de leiding van de politie-eenheid in Den Haag en het gemeentebestuur. Afgesproken wordt dat als aan het begin van de middag nog geen zicht is op het IP-adres of een dader, de politie een zogenaamde Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO) zal instellen. Een SGBO is een team van politiemensen dat doorgaans wordt ingesteld voor de aansturing van
het politieoptreden bij ernstige incidenten, calamiteiten of bijzondere activiteiten.
Om 12.00 uur die zondagmiddag hebben de werkzaamheden die tot dan toe zijn ondernomen nog onvoldoende resultaat gehad en dus start de politie, zoals afgesproken, een SGBO. De Algemeen Commandant (AC) van de SGBO is de districtschef van Leiden.
Rond 14.00 uur besluiten de burgemeester van Leiden en de districtschef (c.q. de AC-SGBO) om met de gebiedsofficier van justitie als driehoek bij elkaar te komen. Op zondagmiddag om 15.30 uur vindt het eerste overleg van de driehoek plaats.
Intussen wordt door de SGBO via de landelijke deskundigheidsmakelaar van de Politieacademie een gedragsdeskundige ingeschakeld. Omdat de eerste deskundige in het buitenland zit en onbereikbaar is, wordt pas zondagmiddag laat een andere gedragsdeskundige bereikt. Deze ontvangt het dreigbericht per e-mail en beoordeelt op basis daarvan (en onder tijdsdruk) dat de bedreiging serieus moet worden genomen. Omdat uit het opsporingsonderzoek van de politie nog geen nadere informatie over de zender van het bericht is gebleken, besluit de driehoek nog diezelfde avond een overleg in te plannen met de schooldirecteuren
van het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs uit Leiden. Immers, deze scholen kunnen op basis van het bericht (waarin gesproken wordt van een ?leraar Nederlands?) tot de doelgroep van de bedreiging worden gerekend. Na overleg met de driehoek besluiten de schooldirecteuren op zondagavond dat hun scholen de volgende dag (22 april) gesloten blijven. Zij informeren hun leerlingen en medewerkers.
Mede doordat het bericht dat scholen gesloten blijven vanwege een dreiging van een schietpartij op de sociale media een grote impact heeft, worden vrijwel alle leerlingen tijdig bereikt. Slechts een enkele leerling blijkt het bericht niet voor maandagochtend te hebben vernomen. Bij alle scholen die gesloten zijn, is zichtbaar politie aanwezig. Onder medewerkers en (ouders van) leerlingen van andere scholen (basisscholen en scholen net buiten Leiden) bestaat enige verwarring waarom hun school niet gesloten is. Sommige ouders nemen geen risico en houden hun kinderen, ook al zitten ze op een andere school,?thuis. Enkele van de schooldirecteuren die niet over de sluiting van de andere scholen ge?nformeerd zijn, besluiten hun scholen eveneens te sluiten.
Rond het middaguur wordt bekend dat er een arrestatie heeft plaatsgevonden in verband met de dreiging van de school shooting. Los daarvan vindt op maandag een nadere analyse plaats van het dreigbericht waarvoor ook andere gedragsdeskundigen worden geconsulteerd. Op basis van hun analyse en nadere informatie uit het opsporingsonderzoek wordt de dreiging die van het bericht uitgaat als minder risicovol beschouwd dan de dag ervoor. Na overleg met de driehoek besluiten de schooldirecteuren dat hun scholen dinsdag weer open zullen gaan. Zowel dinsdag als woensdag zullen bij de scholen nog wel politieagenten
aanwezig zijn.
Maandagavond wordt duidelijk dat de aangehouden verdachte niets met de zaak te maken heeft. Het opsporingsonderzoek naar de afzender van het bericht wordt daarom voortgezet. Op woensdagmiddag 24 april blijkt uit het opsporingsonderzoek dat de persoon die het bericht heeft geplaatst, zich niet in Nederland, maar in Costa Rica bevindt. Daarmee komt er een einde aan de dreiging.
Dilemma
Op het eerste gezicht lijkt hier sprake van ??n dilemma: risico?s nemen (het zal wel loos alarm zijn) of risico?s mijden. Een ?duivels dilemma? noemde de Leidse burgemeester Lenferink het: ?Aan de ene kant is er het risico van overreactie. Aan de andere kant het risico dat je niks doet en er vervolgens iets ernstigs gebeurt. Dat wil je niet op je geweten hebben.? De evaluatie beschrijft het als volgt (Driehoek Leiden, 2013, p. 4):
?Het feit dat het in dit geval ging om een dreiging via internet, die niet heel specifiek was over tijd, locatie en personen, maar wel heel concreet in zijn doel, maakte het tot een, zoals de burgemeester steeds omschreef, duivels dilemma. Welke maatregelen te nemen op basis van een dergelijk internetbericht.?
In dit geval koos men voor het vermijden van de mogelijke risico?s. Daarbij speelde zeker ook mee dat men in Leiden en de regio nog niet eerder met een vergelijkbare situatie te maken had. Wordt de casus nauwkeuriger bekeken en ook datgene wat in de media rond deze casus naar voren kwam wordt meegenomen, dan blijkt echter dat een aantal vragen achter dit dilemma schuil gaat, zoals:
? Wanneer wordt door wie de beslissing genomen om de scholen te sluiten?
? Welke scholen worden gesloten?
? Wat wordt er (door wie en wanneer) naar buiten gecommuniceerd?
? Wat gebeurt er met de basisscholen en andere onderwijsinstellingen in Leiden (en eventueel in de regio)?
? Hoe verhouden zich de rollen van de burgemeester en het OM?
Beslissen in onzekerheid is de kern van crisisbeheersing. Immers, als je alles weet, is er nauwelijks sprake meer van een crisis. Dat verklaart ook dat achteraf velen het wat overdreven vonden dat men tot deze maatregelen overging, maar achteraf is het altijd zo veel makkelijker te adviseren hoe te beslissen!
Mede naar aanleiding van deze casus is in de bestaande Burgemeestersgame (waarin dilemma?s centraal staan) dit voorbeeld opgenomen. Bij een actieve presentatie van deze nieuwe game (Arnhem, 16 april 2014: Digitale verstoring openbare orde) gaf maar een enkeling (van de tientallen aanwezigen) aan dat zij zouden adviseren scholen te sluiten.
Analyse
Wie besliste en wanneer?
De directeuren van Leidse middelbare scholen lieten zich die zondagavond door de driehoek de situatie uitleggen. Sommigen zagen sluiting als de enige optie; anderen twijfelden eerst wat. Toch besloten de directeuren die avond eensgezind op basis van de beschikbare informatie dat het beter was hun scholen maandag te sluiten. Terwijl bij velen het beeld leek te bestaan dat de burgemeester ? gezien zijn optreden in de media ? of de driehoek deze beslissing nam, was het feitelijk anders. Ongetwijfeld speelde de driehoek een cruciale rol, maar de formele beslissing lag bij de scholen zelf. Uiteraard lag een gemeenschappelijk?doel ? de veiligheid op de scholen ? achter deze eensgezindheid.
De vraag wie uiteindelijk de beslissing zou moeten nemen (de gemeente of de schooldirecteuren) is relevant. Wij zien in dergelijke situaties nogal eens dat de gemeente c.q. burgemeester een beslissing neemt, in plaats van de meest betrokken partij. Zo gelastte in 2012 de gemeente Veere vanwege de weersverwachtingen het evenement Concert at Sea af, terwijl de organisatie dat eigenlijk zelf had moeten doen. Boeiend zou het natuurlijk zijn geworden als in dit geval de schooldirecteuren een andere afweging zouden hebben gemaakt. Tegelijkertijd is dat niet zo waarschijnlijk als het OM en het gemeentebestuur?eensgezind zijn.
In het volgende ?jaarboek mini-crises? zal dan ook zeker de casus Pinkpop (2014) worden opgenomen. Hier werd ondanks ?alarmweercode rood? het festival niet afgelast en werden de aanwezigen niet ge?vacueerd. Een nadere analyse is hier op zijn plaats.
Uit de evaluatie blijkt dat de samenwerking tussen de driehoek en de schooldirecteuren als goed is ervaren:
?Er was een duidelijk gemeenschappelijk doel: de veiligheid van scholieren, docenten en overig personeel op de scholen. Het besluitvormingsproces rondom de sluiting van de scholen en de informatievoorziening is als zeer open en transparant ervaren. Hierdoor konden de schooldirecteuren een afgewogen besluit nemen en was er vertrouwen in de genomen maatregelen? (Driehoek Leiden, 2013, p. 4).
Welke scholen?
Op grond van de dreigingsanalyse beperkte de driehoek de dreiging tot het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Er werd gesproken over my Dutch teacher wat men vertaalde als mijn leraar Nederlands. Andere scholen ?bleven zo buiten schot?. Die zondagavond kregen de ouders van leerlingen een boodschap: ?wegens omstandigheden zijn morgen alle scholen van Voortgezet Onderwijs en MBO in Leiden gesloten?. Gelet op het dreigement was dit op zich logisch. De dreiging leek eerder gericht op deze scholen dan op bijvoorbeeld een basisschool. Maar of bijvoorbeeld ook het Luzac niet tot de bedreigde scholen?kon behoren, was veel minder zeker. Aanvankelijk was op basis van de dreigingsanalyse een uitzondering gemaakt voor het voortgezet speciaal onderwijs.
?Het besluit van de driehoek om, op basis van de dreigingsinschatting, de focus te leggen op het nemen van maatregelen bij de scholen voor voortgezet- en middelbaar beroepsonderwijs in Leiden had als gevolg dat er geen maatregelen zijn genomen, er geen handelingsperspectief is gegeven en ook niet direct gecommuniceerd is naar andere scholen in Leiden en buurgemeenten? (Driehoek Leiden, 2013, p. 6).
Basisscholen in Leiden zijn gewoon open, maar ouders houden hun kroost thuis ivm dreiging shooting #NOS
Welke boodschap en welk medium? Het formuleren van een boodschap naar de buitenwacht levert in gevallen als deze misschien nog wel het lastigste dilemma op. Daarbij gaat het vooral om de mate van transparantie. Uit rampsociologisch onderzoek weten wij dat een goede waarschuwingsboodschap dient te bestaan uit een tweetal aspecten. Ten eerste geeft het aan wat het probleem of het risico is en ten tweede welk handelingsperspectief daarbij wordt aanbevolen of verwacht (Quarantelli & Taylor, 1977). Mensen zullen vaak iets vooral doen als ze begrijpen waarom ze het moeten doen. In deze casus was aanvankelijk niet al te grote openheid betracht (zie onder: verhouding OM en burgemeester). ?Wegens omstandigheden? ? de opening van de boodschap van scholen aan hun leerlingen ? is natuurlijk geen formulering die tot grote helderheid bij de ontvangers zal leiden. Een andere school gaf de boodschap: ?Maandag 22 april zijn alle VO-scholen gesloten, dus ook onze school! Er zijn geen lessen. Berichten volgen via de site.? Zie bijgaand persbericht.
PersberichtAlle Leidse scholen voor voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs morgen dicht door dreigingDe politie heeft zondag 21 april 2013 een melding gekregen over een mogelijke schoolshooting op zeer korte termijn in Leiden. Er is door een nog onbekende persoon een bericht op een internetsite geplaatst. De gemeente, politie en openbaar ministerie nemen de zaak zeer serieus. Er is besloten om alle scholen voor voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs morgen gesloten te houden.De politie heeft nog niet kunnen achterhalen wie achter het bericht zit. Ook is nog onbekend om welke school en/of locatie het zou kunnen gaan. Gezien de ernst van de dreiging is besloten om geen enkel risico te nemen en blijven alle voortgezet onderwijs en middelbare beroepsonderwijs maandag 22 april dicht. Daartoe is door de scholen in nauw overleg met de burgemeester, de officier van justitie en de leiding van de politie besloten.Maandag 22 april 2013 zullen alle betrokkenen weer bijeenkomen om de situatie nader te beoordelen. De politie zet haar onderzoek onverminderd voort. Leerlingen en hun ouders zijn voor zover mogelijk vanavond reeds ge?nformeerd en zullen via de eigen informatiekanalen op de hoogte worden gehouden.Mensen die over of naar aanleiding van dit bericht informatie hebben voor de politie kunnen bellen met 0900-8844.
Feit is dat de boodschap van de middelbare scholen aan hun leerlingen goed overkwam, ondanks dat de boodschap pas ?s avonds laat werd verspreid. De volgende dag was er nauwelijks een middelbare scholier die naar school ging. Dit toont eens te meer dat traditionele communicatiemodellen (met een zender, een boodschap, een ontvanger en een medium) achterhaald zijn. In dit geval kwamen er al snel verschillende boodschappen en nog veel meer zenders. Ontvangers kregen daardoor waarschijnlijk de boodschap zelden eenmalig, maar (per telefoon en/ of per mail) van onder andere hun school, ouders, medeleerlingen en via de massamedia. De sociale media maken ontvangers vaak tot zenders en vice versa. Er is ook niet meer sprake van ??n medium (een traditionele ?radioboodschap?), maar van verschillende media die naar elkaar verwijzen en elkaar versterken. Een krachtig element in de communicatie naar buiten was dat burgemeester Lenferink het besluit van de schooldirecteuren direct typeerde als een duivels dilemma. Natuurlijk had de beslissing de scholen te sluiten een enorme impact op de Leidse samenleving (maar ook daarbuiten) en kon het goed zijn dat de bedreiger niet de daad bij het woord zou voegen. En natuurlijk had de beslissing de scholen te sluiten het risico in zich dat het ?copycat?-gedrag opriep. Toch woog het alles bij elkaar genomen en met de (beperkte) informatie die voorhanden was niet op tegen de mogelijkheid dat de dreiging wel realistisch was en dat men achteraf had moeten constateren dat men het wel had geweten, maar te weinig had gedaan het te voorkomen. Eigenlijk begreep eenieder dat ? onder deze omstandigheden ? dit het dilemma was en had men ook begrip voor de maatregelen die werden getroffen. Achteraf constateerde de driehoek dat het gemeentelijke proces communicatie te laat (maandagochtend) werd opgeschaald. Dit was mede het gevolg van het feit dat de SGBO-structuur leidend bleef en er geen GRIP-structuur werd gehanteerd. ?Geconcludeerd moet worden dat als gevolg van de impliciete keuze om deze crisis af te handelen binnen de driehoek en de SGBO er niet voldoende aandacht is geweest voor de opschaling c.q. organisatie van de ondersteuning vanuit de gemeentelijke crisisorganisatie. (?) Hierdoor was er intern onduidelijkheid over rollen, taken en verantwoordelijkheden en vooral over de verslaglegging (die niet in de driehoek heeft plaatsgevonden). (?) Aanbevolen wordt om ook voor?de crisisbeheersingsstructuur van een driehoek/SGBO een concrete uitwerking te maken binnen het regionaal crisisplan, zodat er meer duidelijkheid bestaat over de gemeentelijke processen en taken, over deze vorm van opschaling in het kader van de crisisbeheersing, naast de bestaande multidisciplinaire GRIP-opschaling? (Driehoek Leiden, 2013, p. 7). Deze constatering is opvallend, omdat de commissie die het onderzoek naar Haren verrichtte, vrijwel het tegenovergestelde beweerde. Bij Haren?was juist de GRIP-structuur een belemmering; hier was de afwezigheid van een goede koppeling met de crisisbeheersingsstructuur een belemmering. De basisscholen? Een thema dat logisch volgt uit het voorgaande is de vraag hoe met de basisscholen en andere onderwijsinstellingen in Leiden moest worden omgegaan. Ouders met bijvoorbeeld kinderen op zowel een middelbare school als een basisschool vroegen zich vanzelfsprekend af: waarom kan mijn ene kind niet naar de middelbare maar mijn andere wel naar de naastgelegen basisschool? Als er dan (volgens het uitgebrachte persbericht) een gefrustreerde schutter is en stel dat die een lege middelbare school aantreft, gaat die dan niet naar de nabij gelegen basisschool? Kunnen de agenten niet juist beter bij die basisscholen?gaan staan? Nadat het persbericht was uitgebracht, vroegen vele ouders zich dergelijke zaken af. Die maandag is een fors deel van de basisschoolleerlingen dan ook niet op school geweest. Hun ouders en ook anderen hadden natuurlijk gelijk dat ook zij ?het zekere voor het onzekere? namen. De casus doet wat dat betreft denken aan de ontdekking van radioactieve straling na Tsjernobyl. Minister Winsemius kondigde een spinazieverbod af. Dat mocht voorlopig niet gegeten worden, maar sla, komkommer en tomaatjes die ernaast stonden, waren geen probleem. De achterliggende gedachte was dat spinazie ? door al die kleine blaadjes ? relatief veel meer radioactieve stof zou opvangen dan een krop sla of tomaten. Alleen wisten en begrepen velen dat niet. Zo was het ook met de basisscholen. Zolang mensen niet wisten dat de schutter het gemunt had op een leraar Nederlands, was de boodschap over wel het ??n maar niet het ander vaag. Er is uiteindelijk niet voldoende rekening gehouden, zo concludeerde ook de driehoek, met de gevoelens van onveiligheid op andere scholen in Leiden. Hen is geen duidelijk handelingsperspectief geboden. ?Aanbevolen wordt om bij het opstellen van een dreigingsinschatting en de besluitvorming hierover ook de impact op andere onderdelen van de samenleving op te nemen (bron- versus effectgebied) en op basis hiervan handelingsperspectieven aan te reiken, zodat, indien nodig en/of wenselijk, eigen maatregelen kunnen worden genomen? (Driehoek Leiden, 2013, p. 6). Verhouding OM en burgemeester Een klassiek dilemma ? dat ook in deze casus zichtbaar was ? was de mate van transparantie en openheid. Enerzijds was er het brede belang dat de bevolking zo snel en goed mogelijk ge?nformeerd zou worden (?het dempen van sociale onrust?); anderzijds was er een opsporingsen strafrechtelijk belang. Het gaat bij dit dilemma over bevoegdheden, afwegingen, de mate van transparantie en openheid. Deze thema?s komen veelal samen in de vraag: wie communiceert wat en wanneer naar buiten? Omdat de dreiging niet gericht was tegen een concrete school of specifieke docent, was de reactie op de dreiging formeel de verantwoordelijkheid van de burgemeester (openbare orde) en niet van de officier van justitie. Volgens het stelsel ?Bewaken en beveiligen? is immers de burgemeester verantwoordelijk voor zover het de handhaving van de openbare orde betreft; de (hoofd)officier van justitie wanneer het gaat om de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Deze verantwoordelijkheidsverdeling is ook doorgetrokken in de lijn van de communicatie en woordvoering. Het blijft natuurlijk in dergelijke gevallen lastig om de rollen van bestuur en OM te scheiden. Openbare orde- en de strafrechtelijke handhavingstaken liggen dicht bij elkaar.?Voor een uitvoerig expos? over dit thema zie Van Duin et al., 2012, p. 126-130 De dreiging?was bijvoorbeeld in dit geval dan wel gericht op een docent Nederlands, maar in die school bevinden zich veel meer leerlingen en personeelsleden die direct of indirect ook gevaar kunnen lopen. Wanneer beide aspecten zo verweven zijn, is de lokale driehoek dan ook de plaats waar beide belangen bij elkaar komen en gewogen dienen te worden. De bestuurlijke lijn is in dergelijke gevallen vaak meer gericht op openheid, terwijl de justiti?le lijn zich vooral richt op opsporing, het niet delen van daderinformatie en dus geslotenheid. Een klassiek dilemma. De burgemeester van Leiden voerde de regie over de woordvoering. Hierbij werd in eerste instantie geen onderscheid gemaakt tussen woordvoering over openbare orde (verantwoordelijkheid burgemeester) en opsporing (verantwoordelijkheid OM). Dat leidde in het begin tot ??n gevoeligheid. Daarover uit de Volkskrant: ?De gouden tip die naar hem [de verdachte, red.] leidde is waarschijnlijk te danken aan ?een kleine verspreking van mij op maandagavond?, zegt burgemeester Henri Lenferink. ?Ik maakte bekend dat het bericht uit Costa Rica kwam en had dat in het belang van het onderzoek misschien stil moeten houden. Maar het heeft een heleboel tips opgeleverd, waarvan er eentje de gouden was.?? Overigens was de informatie dat het bericht uit Costa Rica kwam op zondagavond al bekend. Tot de laatste persconferentie pakte de afspraak zoveel mogelijk openheid en transparantie te betrachten, goed uit. Bij de laatste persconferentie (woensdag 24 april) ontstond een discussie waarin het belang van het opsporingsonderzoek (OM) en het belang van het beteugelen van sociale onrust (burgemeester) niet met elkaar te verenigen leek. Tijdens deze persconferentie voerde de officier van justitie uitgebreid het woord over opsporingsgerelateerde zaken. ?In de voorbereidingen op deze persconferentie ? waar gezegd zou worden dat de verdachte bekend was, in Costa Rica verbleef en alle maatregelen opgeheven konden worden ? is discussie ontstaan over de inhoud van de persconferentie? (Driehoek Leiden, 2013, p. 9). Ondanks het feit dat de burgemeester met de hoofdofficier van justitie had afgestemd welke informatie (vrijwel alles met uitzondering van de naam van de verdachte) naar buiten zou worden gebracht, gebeurde dat aanvankelijk tijdens de betreffende persconferentie niet. Uiteindelijk is tijdens de persconferentie ? na een moeilijke start ? alsnog de tot dan toe gehanteerde strategie van maximale transparantie en openheid doorgevoerd (zie Driehoek Leiden, 2013, p. 9). Deze persconferentie verdiende, mede door dit geharrewar, zeker geen schoonheidsprijs. Het maakte wederom duidelijk dat de spanning tussen het strafrechtelijk belang en het dempen van de sociale onrust een lastig dilemma betreft dat zich de komende jaren zeker in nieuwe, grotere of kleinere, clashes tussen burgemeesters en het OM zal uiten.
De politie heeft in totaal 443 mandagen in het onderzoek gestopt; 25 instanties om advies heeft gevraagd; op maandag en dinsdag zeven schoollocaties bewaakt en zowel rechercheurs als een arrestatieteam paraat gehad. Daarbij viel ook op dat in de SGBO geen liaison van het OM aanwezig was, waardoor er onduidelijkheid was over de verhouding tussen de SGBO en het onderzoeksteam onder leiding van de officier van justitie. Hierdoor raakte het OM pas op de hoogte van de casus toen de driehoek werd geactiveerd (Driehoek Leiden, 2013, p. 7). De interne evaluatie van de politie-eenheid Den Haag leverde dan ook?de nodige lessen op (over dubbelrollen; betrokkenheid van de korpsleiding; een effectiever gebruik van de SGBO e.a., bron:?Politie-eenheid Den Haag, 2013). Vanzelfsprekend hebben ook gemeente, OM, scholen en andere instanties veel tijd aan het dreigbericht besteed.
Hoewel er jaarlijks vele duizenden bedreigingen via internet worden geuit, werd deze dreiging om verschillende redenen (site, specificiteit) aanvankelijk door deskundigen serieus genomen. Op grond daarvan moesten de autoriteiten wel handelen. Dat leidde tot het duivelse dilemma, dat mede door de betrachte transparantie door betrokkenen overwegend goed werd opgevat. Dat aanvankelijk bij de communicatie onvoldoende duidelijk was waarom andere Leidse scholen wel open konden blijven, kan ? gezien de snelheid waarmee de beslissing diende te worden genomen ? als een begrijpelijke schoonheidsfout worden beschouwd.
Frappant is dat een mededeling laat op zondagavond de volgende dag bij alle betrokkenen bekend was. Dat betekent dat het dikwijls gehoorde argument om burgers niet te informeren, omdat er maar geringe (handelings)tijd is (en er dus alleen maar paniek zou uitbreken), echt naar het land der fabelen kan worden verwezen.
Als plaats stel je pas echt iets voor wanneer de app Secret?als een plaag onder de plaatselijke tieners woedt. In dat opzicht is Veenendaal met vlag en wimpel geslaagd. De scholen CLV, CSV en Rembrandt College stuurden brieven naar de ouders van hun leerlingen waarin werd gewaarschuwd voor de inhoud van deze app. Secret is een onlinechatroom waarin tieners samenkomen om elkaar volledig anoniem uit te schelden, meisjes tot sletten te benoemen en naaktfoto?s te delen. Een paar jongeren vonden de met ziektes doorlopen bedreigingen en verwensingen niet zo tof en besloten hun ouders in te lichten. Kort daarna werden de brieven verstuurd. Rector Bart de Grunt van het Rembrandt College vindt dat de app niet op een mobiel thuishoort, omdat deze alleen maar voor rottigheid zorgt.
Maar zijn het geweren die mensen neerschieten? Nee, het zijn mensen die mensen neerschieten. Net zoals het niet apps zijn die voor rottigheid zorgen, ook hier zijn dat de mensjes zelf.?De app biedt een podium voor doodsbedreigingen en ander grappigs, maar een podium hoeft niet per se betreden te worden. Is de fatsoenskloof anno 2015 zo groot dat de doorsnee-puber zijn leeftijdsgenoot keihard en als het moet racistisch zonder duidelijke reden de grond in wil stampen? De maker ontwikkelde de app, naar eigen zeggen, zodat de gebruiker zijn of haar gevoelens en geheimen op een nieuwe manier zou kunnen delen. Liep dat even anders. Wat een nieuwe manier van veilig praten had moeten worden, werd zoals misschien wel te verwachten was, een innovatieve manier om te pesten.
De enige reden waarom deze app niet op een mobiele telefoon thuis zou horen, is dat stelselmatig kwetsen hip is onder de pubers. En dus niet omdat de app zelf kwaad in de zin zou hebben.?Geef pubers geen podium, want ze breken het af is het advies (bron: Gelderlander, 28 feb 2015).
GossUp
Gossup werkt heel simpel: je downloadt de app gratis uit de App-store en kunt binnen no?time berichten en foto’s in het open forum plaatsen. Er verschijnt alleen een locatie bij het bericht, meestal?een middelbare school. Andere ‘gossupers’ kunnen met een ‘up’ aangeven of ze jouw bericht leuk?vinden. Hoe meer ups een bericht krijgt, hoe verder boven aan het forum het verschijnt en hoe meer?jongeren het dus zullen zien.Iedereen kan van alles over iemand anders schrijven zonder dat bekend wordt wie er achter zit. ‘Up als je de moeder van Mike ook een hoer vindt’, ‘Up als je een foto wil zien van de tieten van Charissa’ en ‘Up als je ook denkt dat Sander een vuile flikker is’. Het is zomaar een willekeurige greep uit de honderden, misschien wel duizenden anonieme berichten die dagelijks verschijnen.
Anoniem?
Het enige dat je bekend moet maken is een locatie, het gaat dan niet om een woonplaats maar bijvoorbeeld om je school. Je kan dus heel makkelijk ‘roddels’ per locatie oppikken en dat is wat de app zo ‘gevaarlijk’ maakt. Helemaal anoniem ben je niet, want de de makers van de app weten potentieel wel wat meer van je:
Gossup ziet algemene toestelinformatie (iemand stuurt een bericht vanaf x model iPhone of Samsung), een paar identiteitsaanwijzingen, iemands inchecklocaties en het heeft de beschikking over de?multimediabestanden die gedeeld zijn. Toch geeft gebruikers blijkbaar voldoende vrijbrief om zich volledig anoniem uit te leven.
Bart Breij van iPhoneclub?schrijft?dat?Apptracker Annie laat zien dat de app alleen in Nederland, Duitsland en Ierland enigszins populair is. Nederland is het enige land waar de app tot nu toe in de top-100 staat. Het aantal recensies in de App Store van Apple en de Google Play Store is minimaal. Maar het kan natuurlijk zijn dat weinig scholieren recensies schrijven, speculeert?iPhoneclub.
Een aantal scholen in Haarlem hebben een brief naar de ouders gestuurd om te waarschuwen voor de Gossup en ze hebben een brief gestuurd naar Apple. Apple?verwijdert vooral apps als het om rechtenkwesties gaat, bijvoorbeeld als er apps worden gekopieerd. Ook verwijdert Apple?af en toe apps?om ‘sociale redenen’, als er dus teveel klachten zijn. Maar wat daar precies het beleid in is, is niet duidelijk.
Populair
Dit soort apps groeien snel en trekken veel investeerders aan. Secret is sinds eind mei ook in Nederland beschikbaar. Dat levert een spannende mix op van ontboezemingen en guilty pleasures: ‘Vannacht heb ik een bak ijs en een pak koekjes opgegeten.’ Maar ook ronduit lasterlijke, oncontroleerbare beschuldigingen die mensen en bedrijven grote reputatieschade kunnen toebrengen. In Nederland was het in de eerste week van Secret wat dat betreft meteen al raak. Iemand plaatste een bericht met de suggestie dat hij of zij een baan had gekregen bij een bekend mediabedrijf dankzij een seksuele tegenprestatie. Het bericht verspreidde zich snel en werd zelfs doorgeplaatst op andere sociale media, zoals Twitter.
Het is een bijwerking van de anonimiteit die niet als een verrassing komt. De mogelijkheid om op websites?onder een schuilnaam te reageren, levert ook vaak beledigingen en laster op. Secret waarschuwt gebruikers?daarvoor dan ook en heeft sinds maart de mogelijkheid om dergelijke berichten te verwijderen. Maar toon?maar eens aan dat zo’n bericht niet op waarheid berust
Digitaal pesten
We schreven eerder op dit blog over zaken waarin digitaal pesten een hoofdrol speelde?en de vormen waarin dat gebeurt nemen toe. Want de beschrijving van?de populaire Gossup-app lijkt zo onschuldig, maar het persoonlijke verhaal van een Haarlems gezin bewijst?het tegendeel.?Het begon anderhalf jaar geleden met een gefotoshopte naaktfoto van mijn dochter. Pesters vonden?het grappig om haar hoofd boven het naakte lichaam van iemand anders te plakken en die foto onder?schoolgenoten te verspreiden , vertelt de vader, die uit angst voor nog meer pesterijen anoniem wil blijven.?Hoewel het in het begin als grap was bedoeld, namen de pesterijen steeds zwaardere vormen aan. De?bewuste foto werd verspreid op kanalen als Facebook en Twitter. Mijn dochter werd bedreigd en zelfs onder?druk gezet om echte naaktfoto’s van zichzelf te sturen aan de laffe pesters.?De pesterijen zetten de verhoudingen in het hele gezin op scherp, de schoolprestaties van onze?dochter holden achteruit, wij voelden ons als ouders compleet machteloos.?Uiteindelijk gaat de dochter, mede door de ondraaglijke situatie die is ontstaan, over naar een andere?school. Maar wat haar daar staat te wachten, is een regelrechte nachtmerrie. Omdat die beelden over?sociale media waren verspreid, kenden mensen haar ook op die nieuwe school. Het begon van voor af aan. Dat is wat ons machteloos maakt. Waar je vroeger pesters recht in de ogen kon aankijken, worden?kinderen nu ten overstaan van honderden, zelfs duizenden medeleerlingen zwartgemaakt. En door wie??Daar kom je niet achter. Door enig speurwerk kreeg de vader het voor elkaar een Twitteraccount waarop?foto’s van zijn dochter werden verspreid, uit de lucht te krijgen. Ook de casus van Amanda Todd die we eerder op deze site beschreven geeft de heftige gevolgen aan van digitaal pesten.
Wat kan je als ouder doen als je kind actief is op een anonieme app?
Volgens Arnout de Vries, onderzoeker bij TNO, is het belangrijk om duidelijk voorlichting te geven aan je kind. Jongeren hun smartphone laten inleveren en de apps laten verwijderen werkt volgens de onderzoeker niet. Het is ook belangrijk om te onderzoeken wat er vooraf ging aan het gebruik van anonieme apps. “Vraag is of ouders wel kunnen helpen, soms moet er iemand anders met wie betere vertrouwensband is bij betrokken worden. Bij hele heftige zaken kan dat de politie zijn, of is er een rol voor de school”, zegt De Vries. Want meldingen bij de dienst zelf leiden niet altijd tot een wenselijke oplossing (als er al iets mee gedaan wordt). Eerder gaven we voorbeelden op dit blog van Google en Facebook over het afhandelen van dit soort klachten van eindgebruikers.
Op Mijn Kind Online staan?tips op een rij om te praten over pesten?(pdf) en de organisatie stimuleert het om te praten over digitale omgangsvormen. Dat kan thuis, op school, maar ook online. Remco Pijpers van Mijn Kind Online: “Leg uit dat je net als in het dagelijks leven elkaar ook online met respect behandelt: ga met een ander om, zoals je zelf behandeld wilt worden. Vaak zijn het klasgenoten die elkaar digitaal lastigvallen. Een docent kan een sleutelrol vervullen, door cyberpesten bespreekbaar te maken. Praat niet alleen over wat niet mag, maar ook over wat online goed gedrag is.”
Roddelen via een app als Gossup ga je niet tegen?door de app te verbieden. Via bijvoorbeeld Twitter kun je immers ook anoniem berichtjes delen. Anonimiteit werkt soms pesten in de hand, maar echt niet altijd.?Nu Gossup via onder andere De Telegraaf enorm onder de aandacht komt, schiet meteen ook het aantal gebruikers omhoog. Het is ‘meligheid’ troef, vooral seksuele opmerkingen komen voorbij.
Maak?het onderling bespreekbaar te maken met?vragen als:
– Is roddelen erg?
– Is roddelen via WhatsApp erger dan roddelen via Gossup, of even erg?
– Stel dat jij docent zou zijn, hoe zou jij over met je leerlingen over digitaal pesten praten?
– Wanneer is iets voor jou digitaal pesten, wanneer niet meer dan een onschuldig grapje?
Op basisscholen kun je de les WhatsHappy inzetten, voor de middelbare school vind je lessuggesties op digitaalpesten.nl. Je treft er allemaal tips om met kinderen in gesprek te gaan over hun gedrag op sociale media. En ook bij Mijn Kind Online vind je meer informatie:?http://mijnkindonline.nl/onderwerpen/cyberpesten
4Chan?is een zeer populair Engelstalige?internetforum?met meer dan 900 miljoen berichten en ongeveer 7 miljoen bezoekers per dag. 4chan werd op 1 oktober 2003 opgericht door de toen 15-jarige Christopher Poole, op de website bekend als “moot”. 4Chan draait vooral om het plaatsen en becommentari?ren van afbeeldingen. Gebruikers kunnen volledig anoniem afbeeldingen en reacties plaatsen over alle denkbare onderwerpen. De site is gebaseerd op het Japanse internetforum?Futaba Channel?en is onderverdeeld in 56 verschillende subfora, ‘boards’ genaamd. De boards zijn onderverdeeld in 6 categorie?n: Japanese Culture, Interests, Creative, Adult (18+), Miscellaneous (18+) en Others. Het meest populaire (en beruchte) is het?Random board, dat /b/ genoemd wordt.
4Chan-gebruikers zijn verantwoordelijk voor het bedenken of populariseren van vele zogeheten?internetmemes. Voorbeelden van memes zijn?Lolcats,?Rickrolling, ‘uncle dolan’ als parodie op?Donald Duck?en ’troll physics’, waarbij uitvindingen worden gepresenteerd die een loopje nemen met natuurwetten (vooral de werking van magneten zijn een bron van humor).
De website is in de loop van de tijd een rol gaan spelen in internetactivisme. 4Chan speelde een belangrijke rol in het ontstaan van het begrip?Anonymous?als een groep anonieme mensen die geco?rdineerde acties uitvoert op internet.
Door de anonimiteit van de deelnemers en het ‘geen regels’-beleid op het?/b/-board werd het uitwisselen van?kinderporno?onder gebruikers een groot probleem. Om dit tegen te gaan gebruikten de leden en andere 4chan-gebruikers een tekening van een beer om aan te duiden dat een gebruiker illegale pornografische inhoud had gepost. Hierdoor ontstond de?internetmeme?Pedobear. De beer werd oorspronkelijk in Japan gebruikt als een teken voor ‘veiligheid’ tijdens bouwwerken.
Scholen dicht in Leiden?
4Chan speelde onlangs ook een rol door een dreigbericht die alle middelbare scholen in Leiden plat legde.?Het internetforum 4Chan noemde de dreigementen aan het adres van de Leidse scholen, maar ook aan scholen in Den Haag en Breda in 2009, een ‘vorm van artistiek werk’.?4Chan stelt dat posts niet serieus te nemen zijn.?In de disclaimer op het forum schrijft 4Chan: “De verhalen en informatie die hier worden gepost, zijn een vorm van artistiek werk op basis van fictie en verzinsels. Alleen een gek zou iets dat hier wordt gepubliceerd serieus nemen.” De posts blijven gemiddeld tien minuten op 4Chan staan en worden daarna verwijderd. Desondanks volgen internationale opsporingsautoriteiten het forum op de voet.?De anonieme aankondiging van een schietpartij op een niet nader genoemde school in Leiden, werd gisteren door Zwitserse speurders opgevist. De plaatser van deze post verschuilt zich achter een ‘open proxyserver’ en kan daardoor moeilijk worden achterhaald.?Internetjurist Wouter Dammers van het Amsterdamse kantoor ICTRecht stelt dat 4Chan louter bedoeld is ‘om te shockeren en beledigen?.?”Strafrechtelijk is het de vraag is of de plaatser van het bericht over de Leidse school daadwerkelijk de intentie had tot zijn daad over te gaan??, zegt Dammers over de ophef in Leiden. ”4Chan staat erom bekend dat alles kan en alles mag. Het is een vrijplaats voor internetgebruikers, maar wordt door niemand serieus genomen.”
Veroordeling in Den Haag
Het Openbaar Ministerie, het Gerechtshof in Den Haag en de Hoge Raad denken daar anders over. De posts volgen doorgaans op schietpartijen elders op scholen. Dat deden onder meer een man uit Breda en een student uit Den Haag in 2009 naar aanleiding van schietpartijen op scholen in Duitsland en de VS.?In een nog lopende rechtszaak tegen de Hagenaar volgt waarschijnlijk een onherroepelijke veroordeling wegens bedreiging van het Maerlant College in Den Haag, vreest advocate Isabelle Huisman van het Haagse kantoor Salomons Van der Valk.?Zij verdedigt een 27-jarige Hagenaar, die in 2009 werd opgepakt wegens een post op 4Chan: ”Tomorrow I will go and kill some peeps from my old school, the Maerlantcollege in The Hague.”
De verdachte heeft bij zittingen bij de Haagse rechtbank en het Gerechtshof aangevoerd dat het om een grap ging. De rechtbank was dat met hem eens, maar het Hof veroordeelde hem in hoger beroep tot een taakstraf van 180 uur.?Volgens mr. Huisman heeft de Hoge Raad inmiddels geoordeeld over cassatieverzoeken en de zaak terugverwezen naar het Hof. De kans op vrijspraak noemt zij ‘niet heel groot?.?Huisman meent dat haar cli?nt vrijuit zou moeten gaan, omdat de kans gering is dat een van de leerlingen op het Maerlant College het dreigement ooit heeft kunnen lezen. ”Die posts blijven hooguit tien minuten staan en worden daarna verwijderd. Destijds waren slechts 20 mensen uit Nederland midden in de nacht online.??
Een ander voorbeeld van 4Chan in de opsporing uit de USA:
Boston Bombing
De internet Hivemind zette zijn burgerwacht in op de zoektocht naar de personen die de twee bommen plaatsten op de Boston Marathon finish. Gebruikers op 4Chan / b /, een foto prikbord dat publiekelijk bekend staat om verontrustende humor en vreemde porno, heeft talloze fotogalerijen van de aanslag gescand en bijvoorbeeld een man omcirkeld met een zwarte broek, een zwart shirt en een witte hoed . Hij droeg een zwarte rugzak die volgens 4Channers verdacht veel lijkt op de door de explosie aan flarden gescheurde rugzak. Een Al Jazeera achtig verhaal dat erger wordt als een 4Channer opmerkt dat de rugzak van de man lijkt te ontbreken in de daaropvolgende luchtopnamen.
Dit beeld groeide uit tot een groot gespreksonderwerp met 7000 reacties op Tumblr, waarover?Based Heisenberg?verslag deed van de dan inmiddels gesloten “4chan thread?.
Andere 4Channers linken dezelfde ?Al Jazeera foto? met een langere man die een kastanjebruin T-shirt en blauwe jas aanhad. Het grote verschil: De rugzak, zoals weergegeven in de Al Jazeera foto, had een zilveren versiering over beide bandjes.
De community werkt achter de schermen ook nog met een?Google Docs spreadsheet?om alle gevonden individuen op te sommen en uit te laten zoeken, waarin de verdachten opmerkelijke namen krijgen als ?Mr. Cardigan?, ?the 4Chan Music Man?, ?Bending Over guy?, en de twee eerder genoemde “Backpack Bros.”
Maar 4Chan zou 4Chan niet zijn als er ook satire was. Dus grappen over ?Where’s Waldo?? ?zijn snel gemaakt en foto?s met obsessief veel kenmerken nemen de burgeropsporingstaken op de korrel.
