Filmen of helpen?

In plaats van te helpen werd een meisje langs de gracht in nood dit weekend in Amsterdam eerst door omstanders gefilmd. Is filmen een eerste reflex geworden?

Op Facebook uitte de Amsterdamse politie haar verbazing. Een meisje lag zaterdag op de Groenburgwal “al rillend van de kou, een uur langs de gracht”. Maar één persoon belde 112, anderen filmden alleen.

Ook bij een brand eind april, waarbij een man van het dak sprong, pakten veel omstanders de telefoon erbij en in no time waren de vlammen via Twitter te volgen. In februari reageerde een vrouw op Facebook verontwaardigd op omstanders die de gevolgen van een spoorwegongeluk met hun mobiel vastlegden.

Filmen in plaats van helpen is niet iets wat de hulpdiensten vaak meemaken, maar filmende omstanders is ze niet onbekend. Het is van deze tijd, zegt de politie. “Je houdt het niet tegen.” Ook Ambulance Amsterdam herkent het. “Het is een punt van aandacht, maar behalve schermen neerzetten kunnen we er weinig aan doen. Pas als de privacy in het geding is, of mensen ons voor de voeten gaan lopen, wordt het vervelend.”

De reacties op het politiebericht op Facebook zijn niet van de lucht. Misselijkmakend, noemt iemand het. Welkom in 2016, zegt een ander. De filmers zouden bovendien lafbekken zijn. Maar daar heeft het volgens neurowetenschapper Ruud Hortensius weinig mee te maken. “Ze worden als slechte mensen bestempeld, maar ze maken op dat moment geen bewuste keuze. Hoe snel iemand helpt, is persoonlijk. Iemand met meer inlevingsvermogen zal bijvoorbeeld eerder in actie komen.”

Hortensius promoveerde op het omstandereffect: de kans op ingrijpen of hulp bieden door omstanders is kleiner wanneer de groep groter is. “Dit is een duidelijk geval daarvan”, zegt hij over het voorval op de Groenburgwal. “Dat mensen niet meteen te hulp schieten is helaas heel normaal. Ze zijn aan de grond genageld, iets wat voortkomt uit een gevoel van persoonlijk ongemak. Het is een emotionele reflex: bevriezen, vluchten of vechten.”

“Als er meerdere mensen op straat lopen deel je ook de verantwoordelijkheid met veel mensen”, legt VU-hoogleraar sociale psychologie Paul van Lange uit. “Als er maar één iemand langsloopt, is de kans groter dat die ingrijpt. Ook hebben mensen in grote groepen sneller de neiging te denken dat het wel zal meevallen. Niemand doet immers wat.”

Waarom dan wel filmen? Het hoort bij de tijdgeest, zegt Jan van Dijk, hoogleraar nieuwe media van de Universiteit Twente. De nieuwe media maken dit gedrag mogelijk, maar het raakt ook meer in de cultuur ingebakken. “We zijn steeds meer toeschouwer in plaats van onderdeel van een gebeurtenis. Het beeld is soms belangrijker dan de werkelijkheid die wordt gefilmd.” Eerst filmen en dan pas te hulp schieten zou daarmee te maken kunnen hebben, zegt hij. “En waarom? Om te kunnen zeggen dat je er als eerste bij was.

We kunnen er misschien maar beter aan wennen. Hortensius: “Er is nog geen onderzoek naar gedaan, maar het lijkt een standaardreactie te worden, een automatisme. Zoals je je telefoon erbij pakt tijdens een verjaardag.”

Ook Van Lange noemt de behoefte te laten zien dat je ergens bij bent geweest. Al hoeft het niet altijd iets negatiefs te zijn, zegt hij. “Het beeld kan ook als bewijs dienen en tijdens een misdrijf kan het zelfs afschrikken.”

Het wordt soms zelfs aangemoedigd. Zo luidde de slogan van een overheidscampagne: “Pak de overvaller, pak je mobiel”, en ook de brandweer en Ambulance Amsterdam zien het nut van filmen. “Een opname kan soms een heel goed hulpmiddel zijn.”

Deze video is niet meer beschikbaar. Origineel op YouTube

Het meisje werd in een ambulance nagekeken, ze bleek onderkoeld en het bleek om het vermiste meisje te gaan. Ze is teruggebracht naar de instelling.

Bronnen: Het Parool, Dagblad van het Noorden, Metronieuws, RTV Noord Holland, AD