Tien verdachten die komend jaar in het internationale bitcoin-onderzoek ‘IJsberg’ voor de rechter staan, werden opgepakt nadat banken iets opmerkelijks hadden gemeld. De verdachten schreven ongewoon grote geldbedragen over en namen dat geld vervolgens onmiddellijk contant op.
Het is een typische praktijk in het kat-en-muisspel dat criminele organisaties en de opsporingsdiensten met elkaar uitvechten: hoe kun je de winst uit criminele activiteiten witwassen zonder dat dit opvalt?
Reservemunt van het dark web
Dat spel is de voorbije jaren ingrijpend veranderd door de opkomst van bitcoin. Wie weet waar hij mee bezig is, kan de internetmunt gebruiken zonder zijn identiteit te verraden. Meer dan 40% van de onlinetransacties tussen criminelen loopt via bitcoin, zo blijkt uit de cybercrimerapportage 2015 van politie-organisatie Europol. Bitcoin is inmiddels de ‘reservemunt’ van het dark web, de schimmige achterafsteegjes van het internet waar de handel in onder meer wapens, drugs en gestolen creditcardgegevens plaatsvindt.
Zo zouden ook de verdachten in de IJsberg-zaak te werk zijn gegaan. Het tiental bestaat uit handelaren die op het dark web in illegale goederen zouden hebben gehandeld en uit zogenoemde bitcoincashers, mensen die zijn gespecialiseerd in het omwisselen van de opbrengst van bitcoin naar euro’s. Bij hun arrestatie werden luxe voertuigen, contanten, bankrekeningen, bitcoinaccounts en grondstoffen voor de productie van xtc in beslag genomen.
Vastgelegd op blockchain
‘Bitcoin heeft de reputatie een anonieme valuta te zijn, maar in werkelijkheid is pseudoniem een beter woord’, zegt Rolf van Wegberg van kennisinstituut TNO, die onderzoek deed naar witwassen via bitcoin. Iedere bitcointransactie wordt namelijk vastgelegd op de blockchain, het openbare online transactiearchief. ‘Zo is iedere bitcoin te volgen, maar zolang er geen koppeling kan worden gemaakt tussen een bitcoinrekening en een bankrekening, kan niemand aan de bitcoins met criminele herkomst worden gekoppeld.’
Vandaar dat de handelaren uit de IJsberg-zaak gebruikmaakten van ‘cashers’: zijn wisselen de bitcoins om, nemen de euro’s cash op en geven die aan de handelaren.
Iedere bitcoin is te volgen, maar is niet altijd te koppelen aan een bankrekening ? en dus een persoon
Grabbelton voor bitcoins
Toch denkt het OM in de IJsberg-zaak de bitcoin wel aan de criminele handelaren te kunnen linken. Daarom bouwen criminelen tegenwoordig vaak een extra veiligheidsmaatregel in: de bitcoinmixer. Dit is het darkweb-equivalent van de grabbelton: een grote bak met bitcoins van diverse eigenaren. Een crimineel kan zijn bitcoins in de mixer stoppen en krijgt er fracties van willekeurige andere bitcoins uit de mixer voor terug op een nieuwe rekening. ‘Zo is de link tussen criminele transactie en de opbrengst in bitcoin verbroken’, aldus Van Wegberg.
Hij testte voor zijn onderzoek een handvol bitcoinmixers, met namen als OnionWallet en BitcoinBoost. Net als bij populaire reiswebsites als Airbnb en Booking.com draait het ook op het dark web om gebruikersbeoordelingen. ‘Die mixers worden door gebruikers gerecenseerd en dat werkt perfect.’ Bij laagbeoordeelde mixers raakte hij zijn geld kwijt, maar bij hoogaangeschreven mixers kreeg hij keurig bitcoins terug die hij kon omzetten naar euro’s en vervolgens via onlinebetaalsystemen PayPal of Western Union kon laten opsturen. ‘Vaak kost witwassen meer dan 40%, maar hier ben je zo’n 15% kwijt.’ Voor dat geld heeft de gebruiker echter nog geen legitieme verklaring voor de herkomst van de bitcoins.
Omgekeerde bewijslast
Bij het Anti Money Laundering Centre (AMLC) van de Fiod willen ze het gebruik van zo’n mixer als witwasindicator erkend krijgen bij de Financial Intelligence Unit, een zelfstandig onderdeel van de politie. Daarmee zou alleen al het gebruik van een mixer voldoende zijn om een zaak te starten tegen een handelaar. Een beetje zoals het gebruik van een biljet van ?500 ook een ‘red flag’ is. Een crimineel kan dan voor witwassen worden vervolgd, in plaats van voor de oorspronkelijke ? vaak moeilijk te bewijzen ? criminele transactie waarmee de bitcoins zijn verdiend. Medewerker opsporing Suzanne Visser: ‘Waarom zou je gebruikmaken van een dienst waar geen logische economische verklaring voor is, anders dan het verhullen van de herkomst?’
Betaalplatforms
Financi?le dienstverlener Western Union laat weten geen bitcoins of andere digitale valuta te accepteren. Het bedrijf heeft een ‘complianceprogramma’ om de herkomst van geld te monitoren, maar maakt daar verder geen details over openbaar. Het bedrijf zegt alle 200 landen waar het actief is aan de regelgeving te voldoen, waarbij een identificatieplicht voor klanten kan gelden.
Digitaal betaalplatform PayPal zegt ‘een grote verantwoordelijkheid’ te hebben geld ‘veilig en weg van criminelen te houden, kopers en verkopers te beschermen en ervoor te te zorgen dat de geldstromen aan de wet- en regelgeving voldoen’. Het bedrijf heeft ‘een zerotolerancebeleid voor voor het gebruik van ons veilige betaalplatform voor illegale activiteiten en we doen er alles aan om over de hele wereld aan de wet- en regelgeving te voldoen’, aldus een woordvoerder.
Volgens TNO-onderzoeker Van Wegberg hebben veel van de bitcoins in mixers waarschijnlijk inderdaad een illegale herkomst. Toch wijst hij erop dat er ook legitieme redenen kunnen zijn om zo’n mixer te gebruiken. ‘Wat als je bijvoorbeeld een buitenlandse journalist bent in een land als Myanmar? Daar is het wellicht geen goed idee publiekelijk als journalist te werken, en als je je salaris van een buitenlands medium krijgt, loop je in de gaten. Bitcoin biedt dan uitkomst, en met zo’n bitcoinmixer kun je verhullen dat jouw geld van een buitenlands mediabedrijf komt.’
Volgens AMLC-teamleider Ton Scholing hoeft dat geen probleem te zijn. ‘Als iemand niet kan aangeven wat de legale bron is van zijn bitcoins, kunnen we ervan uitgaan dat ze uit illegale bron komen. Het is een soort omgekeerde bewijslast.’
Internationaal onderzoek
In de zaak-IJsberg gingen volgens het OM miljoenen euro’s om zonder dat er een mixer aan te pas kwam. De tien Nederlandse arrestaties waren onderdeel van een grootschalig internationaal onderzoek, waar ook Australi?, Litouwen, Marokko en de VS aan meewerkten. Het tekent het internationale karakter van het dark web. Volgens Rolf van Wegberg moeten er ook bitcoinmixers in Nederland zitten. ‘Met ons goede netwerk zou het een illusie zijn te denken dat dat hier niet gebeurt.’
Bronnen: FD (1, 2), BNR
