SocialMediaDNA richt zich op kennisdeling rondom social media, politie en maatschappelijke veiligheid. Onderwerpen vari?ren van de online aspecten van openbare orde, opsporing, vervolging, rechtspraak tot crisisbeheersing en communicatie.
Categoriearchief: Cases
Sociale media cases uitgelicht en gebundeld; van live verslagen tot overzichtelijk archief. Denk aan Project X de Londonse rellen of het Utoya schietincident.
Hoorn wil de kosten die zijn gemaakt om een tweede ?Project X? te voorkomen, in rekening brengen bij de de jongen die het feest wilde organiseren. Het gaat ruwweg om 20.000 tot 30.000 euro.Een 16-jarige jongen uit Hoorn verspreidde via Twitter een oproep om naar een illegaal evenement in de stad te komen. Ook vroeg hij mensen met veel volgers het bericht te retweeten. Hierdoor bereikte het bericht duizenden mensen. De politie spoorde de jongen direct op en sprak hem aan op zijn actie. Ook werden zijn ouders op de hoogte gesteld. De jongen moest een bericht op Twitter plaatsen dat het feest niet door zou gaan, maar dat had niet een duidelijk zichtbaar positief effect.
Politie en ME paraat
Omdat onduidelijk was hoeveel mensen op de uitnodiging zouden ingaan, was de burgemeester genoodzaakt de Politie Noord-Holland Noord, de Mobiele Eenheid, de Spoorwegpolitie, bureau Stadstoezicht en diverse gemeentelijke diensten in paraatheid te brengen. Ook werden andere maatregelen getroffen, waaronder een algeheel samenscholingsverbod en de voorbereidingen voor een noodverordening.
De rekening
“Deze jongen heeft de uitnodiging willens en wetens verspreid, en ook nog anderen met veel volgers gevraagd om zijn bericht te retweeten”, aldus burgemeester Onno van Veldhuizen. “Dan ben je bij volle bewustzijn, zeker na Haren, verkeerd bezig. Wij kunnen niet achterover gaan zitten en eens kijken wat er van komt.”
“Er stonden op maandag meer dan 60 mensen paraat om ervoor te zorgen dat zijn stommiteit niet zou kunnen uitgroeien tot een herhaling van de rellen in Haren. Als je je illegale feestje op deze manier denkt te kunnen vieren, en dus ook dwingend aanspraak maakt op schaarse publieke middelen, dan is wat mij betreft de rekening voor jou.”
?Het was niet mijn bedoeling om te gaan rellen. Mijn tweet was een grap, meer niet.? Aan het woord is de 16-jarige Klaas* uit Hoorn.
Op 24 september twitterde hij: ?#ProjectX Hoorn Schouwburg 24/9 21:00 RTRTRT?. Een paar uur later haalde de politie hem uit de klas en liet hem zijn tweet herroepen. Hij wilde vooral weten hoeveel volgers hij had en eventueel met wat vrienden gaan chillen.
Een geintje, meer niet. Klaas heeft spijt, ook naar zijn ouders die mogelijk moeten opdraaien voor de 20 tot 30 duizend euro die de gemeente op de jongen wil verhalen. Klaas: ?Ik heb de schijn tegen. Het is zo stom, misschien zelfs ongeloofwaardig, maar ik wist niet eens dat het in Haren zo verschrikkelijk uit de hand was gelopen. Ik was het hele weekend bezig met allerlei activiteiten, waaronder voetbal, fluiten en werken.?
Klaas werd hard gestraft door zijn school en ouders. Zijn BlackBerry en laptop is hij kwijt. Vader Johan* van Klaas: ?Het is verschrikkelijk wat er in Haren is gebeurd en we hebben hem duidelijk gemaakt dat hij te ver is gegaan. Dat realiseert Klaas zich ook: ?Het spijt me echt dat ik mensen schrik of angst heb aangejaagd. Aan de samenleving bied ik mijn excuses aan voor de onrust die ik heb veroorzaakt. Dit was niet mijn bedoeling. Niet mijn ouders, maar ik moet hiervoor worden gestraft.? Zijn excuses-mail naar de gemeente is deze week verzonden.
Een dag na de tweet kreeg het gezin een grote klap te verwerken. Johan: ?Natuurlijk: wij moesten afwachten of het tot het vervolging zou komen. Dinsdagmiddag belde de gemeente Hoorn met de aankondiging dat de burgemeester een persbericht zou versturen. Daarin staat dat hij Klaas aansprakelijk houdt voor de kosten van de voorzorgsmaatregelen. Dat geld heeft hij natuurlijk niet en dat betekent dat wij er voor op moeten draaien. Waar moeten wij een bedrag van 20 tot 30 duizend euro vandaan halen? Dat staat in geen enkele verhouding tot de stommiteit die mijn zoon inderdaad heeft begaan. Zeker als je dat vergelijkt met de strafjes waarmee de echte reltrappers uit Haren wegkomen.?
De dreiging van de schadeclaim drukt hard op het gezin. ?We staan onder zware emotionele druk.? Grote moeite hebben zijn ouders met hoe ze worden behandeld door de gemeente Hoorn. Johan: ?We hebben een gesprek gehad met de burgemeester. Hij was woedend. Daar heb ik begrip voor gelet op zijn verantwoordelijkheid voor de openbare orde. Het stak de burgemeester zeer dat hij de ontvangst van buitenlandse gasten moest onderbreken door dit gedoe.? Klaas: ?Ik maakte mijn excuses, maar ik geloof niet dat de burgemeester dat hoorde. Hij bleef maar tieren.? Johan: ?Na het gesprek voelde ik me als volwassen man heel klein. Is dat nou de bedoeling??
Klaas is deze week gehoord door de politie. Hij wordt verdacht van opruiing, het is nog niet duidelijk of het OM hem hiervoor daadwerkelijk gaat vervolgen.
Gemeente Hoorn gaat kosten niet verhalen
Dat heeft burgemeester Onno van Veldhuizen van Hoorn donderdag in een gesprek met de NOS gezegd. De gemeente had de zaak laten uitzoeken door een advocaat. Volgens de burgemeester is daaruit gebleken dat er weliswaar sprake is van een onrechtmatige daad, maar ook dat er minder dan 50 procent kans is om via de rechter de kosten te verhalen op de jongen of zijn ouders. Volgens de burgemeester bestaat er geen speciale regeling voor de overheid om de schade te verhalen op de jongen. De slagingskans in een rechtszaak is daardoor minder dan 50 procent, zegt burgemeester Veldhuizen.
Rechter
Hij heeft een brief gestuurd naar het ministerie van Veiligheid en Justitie waarin hij ervoor pleit dat gemeenten de kosten in de toekomst wel met succes kunnen verhalen op opruiers.De jongen uit Hoorn is enorm geschrokken van de gevolgen van zijn tweet en vindt het ook niet eerlijk dat de gemeente nu voor alle kosten opdraait. Daarom geeft hij vrijwillig voorlichting op scholen in Hoorn.?’Daar heb ik veel respect voor. Hij hoeft dit niet te doen, maar vindt zelf dat hij de maatschappij iets verschuldigd is’, stelde Van Veldhuizen. ‘Maar hoe goed dit ook is, voor de consequenties wil ik in de toekomst niet afhankelijk zijn van de goede wil van een dader.’
Het ministerie van Veiligheid en Justitie vindt dat de gemeente pas echt kan weten of ze de schade kan verhalen als ze de kwestie voorlegt aan de rechter. De gemeente Hoorn voelt daar niets voor. Hoorn wil “geen proces aanspannen voor de b?hne”. Van Veldhuizen heeft minister Ivo Opstelten (Veiligheid en Justitie) en de Tweede Kamer opgeroepen deze ‘juridische lacune’ recht te zetten. ‘Vandalen moeten betalen’, aldus de burgemeester.
Minister Opstelten
Minister van Veiligheid en Justitie, I.W. Opstelten, is het niet eens met burgemeester Van Veldhuizen van Hoorn dat er in de zaak rond de Project-X-tweeter sprake is van een juridische lacune. De minister vindt dat Hoorn wel een procedure had moeten aanspannen, maar die wilde dat niet omdat de kans van slagen klein zou zijn.
In antwoord op Tweede Kamer-vragen stelt Minister Opstelten: ?Het is echter prematuur om over een juridische lacune te spreken, zolang de rechter zich hier niet over heeft uitgelaten, en de vraag of er – in de woorden van de burgemeester van Hoorn – sprake is van een
juridische lacune, kan alleen beantwoord worden door een zaak als deze aan de rechter voor te leggen. Te bedenken valt daarbij dat er reeds civiele procedures gevoerd zijn waarbij met succes de kosten van politie-inzet zijn verhaald.?
Volgens de minister had de gemeente Hoorn de rechtszaak toch beter kunnen doorzetten teneinde duidelijkheid te verkrijgen omtrent het verhalen van schade in dit soort gevallen. Hoorn had de zaak aan het ministerie voorgelegd. Minister Opstelten daarover: ?Daaruit blijkt niet dat een eventuele gerechtelijke procedure kansloos zou zijn. De kans van slagen wordt in deze zaak geschat op minder dan 35%.?
De gemeente Hoorn meldde in december 2012 na onderzoek de 30.000 euro aan kosten die zouden zijn gemaakt na de oproep tot een Project X-feest niet te kunnen verhalen op een 16-jarige jongen. De jongen stuurde twee dagen na de Project X-rellen in Haren een tweet waarin hij opriep tot een Project X-feest in Hoorn. Uiteindelijk gebeurde er vrij weinig in Hoorn, maar de politie had wel opgeschaald om een scenario als in Haren te voorkomen. Deze operatie heeft de gemeente naar eigen zeggen 30.000 euro gekost en die kosten wilde burgemeester Onno Veldhuizen aanvankelijk verhalen op de 16-jarige jongen.
De minister meldt in zijn antwoord op de kamervragen verder: ?De inzet van de politie vond in dit geval aanleiding in een oproep tot een ?Project X-feest?. Te bedenken valt dat de inzet van de politie in heel veel gevallen aanleiding vindt in andere al of niet onrechtmatige gedragingen. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van de politie naar aanleiding van verkeersovertredingen, familie- en burenruzies, vechtpartijen etc. De vraag of het verhaal van de kosten van politie-inzet vergemakkelijkt moet kunnen worden, heeft derhalve een veel breder bereik dan alleen de oproep van een ?Project Xfeest?. Die vraag is bij verschillende gelegenheden nadrukkelijk aan de orde geweest. De opvatting was toen steeds dat verhaal van dergelijke kosten niet mogelijk zou moeten zijn omdat het hier gaat om activiteiten die tot de kerntaak van de overheid moeten worden gerekend. Als uitgangspunt ben ik nog steeds van mening dat om die reden de kosten van handhaving van de openbare orde en veiligheid en de kosten van opsporing door de overheid worden gedragen. In bijzondere gevallen meen ik evenwel dat een uitzondering op dit uitgangspunt gerechtvaardigd is. De door de Hoge Raad ontwikkelde doorkruisingsleer staat ook uitzonderingen toe op dit uitgangspunt en er worden in de rechtspraak ook uitzonderingen aangenomen.?
In dit derde deel van dit blog gaan we in op de aanbevelingen, deels komen die uit het rapport van Cohen en deels voegen wij daar een en ander toe. Het eerste deel besprak de digitale reconstructie van ProjectX en daarna volgde een social media analyse.?Eerder publiceerde TNO een persbericht met de essentie, nog voor het uitkomen van het rapport Cohen:?
Uit een grondige analyse door TNO van meer dan 1 miljoen social media berichten in de periode voorafgaand aan Project X in Haren, blijkt dat zowel bestuurders als politie moeilijk konden zien aankomen dat het z? uit de hand zou lopen. En als ze het hadden kunnen voorzien, beschikten ze ook niet over de middelen en instrumenten om het te stoppen of te verminderen. De oplossing voor de toekomst moet volgens TNO uit een aantal aspecten bestaan: 1. betere monitoring en analyse-tools, 2. meer en betere kennis bij de overheid hoe om te gaan met dit aspect van social media en 3. een uitgebreider interventiepalet voor bestuurders en politie. Maar er is ook te winnen bij meer oplettendheid bij betrokken burgers.
Iedereen die meedeed heeft een verantwoordelijkheid voor het verloop van Project X: van bestuurders, de politie, de media, ouders en niet in de laatste plaats de jongeren zelf. De schuldvraag is dus niet de meest interessante, wel wat de maatschappij als geheel hiervan heeft geleerd. Niets wijst er immers op dat Project X Haren een incident was. Daarom moeten we ook het maatschappelijk debat over de sociale norm op het internet niet uit de weg gaan.
Aan zien komen?
De analyse van TNO laat zien dat de eerste fase uitsluitend op Facebook plaatsvond en er slechts tientallen berichten waren die op ernstige risico’s of dreigingen zouden kunnen duiden. Er was geen kern van organisatoren die kon worden aangesproken en vaak was niet duidelijk of de berichten als grap waren bedoeld. Daarnaast kon alleen het publieke deel van Facebook en Twitter worden gevolgd: besloten communicatie op Facebook of in bijvoorbeeld Whatsapp-groepen,, bleef buiten beeld. Het was, mede door de toenemende aandacht van de traditionele media wel al dagen duidelijk dat er iets groeiende was met op vrijdag de 21e?een enorme piek van meer dan 2000 berichten per seconde, vooral veroorzaakt door de live verslaggeving van diverse aanwezige media.
Een belangrijke rol was weggelegd voor geruchten. Zo heeft ??n goed getimede tweet van de Hell?s Angels tot het hardnekkige gerucht geleid dat ze zouden komen. Twitteraars en Facebookers corrigeerden elkaar nauwelijks zelf en de autoriteiten gaven geen offici?le antwoorden.
Slim ingrijpen bijvoorbeeld met ?digitaal prikkelen? in plaats van noodrem
Door beperkte kennis, monitoringtools en ervaring bij bestuurders en politiek was voor hen onvoldoende in te schatten dat het ?feestje? op een gewelddadige manier uit de hand zou lopen. In de maanden na Project X grepen autoriteiten vroegtijdiger in bij copycats van Project X. Zo sloot Arnhem met een noodbevel de hele stad af. Premier David Cameron bepleitte zelfs een zogenoemde ?killswitch? om ?lle verkeer lam te kunnen leggen na de gebeurtenissen bij de Londense rellen als allerlaatste redmiddel. Bij dit paardenmiddel gaat de zelfredzaamheid van burgers tijdens een incident vrijwel volledig verloren.
Minder ingrijpend was een het laten verdwijnen van een landingspagina voor een feest of het aanspreken van tweeps op hun online gedrag. Niet alleen praktisch zitten daar beperkingen aan, ook juridisch is de aanpak van opruiende tweets moeilijk. TNO bepleit om het interventiepalet in de digitale wereld uit te breiden. Zo experimenteert TNO momenteel met ?digitaal prikkelen? bij digitale surveillance. Vergelijkbaar met het aankijken en aanspreken van bezoekers aan een winkel, is het mogelijk personen die door geavanceerde monitoringtools vroegtijdig opvallen, duidelijk maken dat ze zijn opgevallen. Bijvoorbeeld door ze te volgen, te retweeten of ze een vraag te stellen. Dat kunnen overheden zijn, opsporingsinstanties, maar bijvoorbeeld ook scholen.
Veel leidinggevenden snappen deze wereld niet
De Volkskrant plaatste een interview met Arnout de Vries, onderzoeker en adviseur op het gebied van social media en veiligheid met als titel “veel leidinggevenden snappen deze wereld niet”. Hieronder een groot deel van dat interview:?
De?politie?heeft te weinig expertise in sociale media, zegt De Vries en ‘In Haren is het relatief goed afgelopen.’.?’Je moet niet vergeten: de?politie?is grotendeels een mbo-organisatie. Politiechefs zijn vaak boven de 50, terwijl sociale media iets van jonge mensen is. Veel leidinggevenden snappen deze wereld niet. Deze trein gaat zo snel dat het voor de?politie?lastig is bij te houden. Een paar jaar geleden zaten agenten nog op Hyves. Nu zit niemand meer op Hyves. Wat wij in Nederland wel hebben, dat zijn twitterende wijkagenten. Dat is heel goed. Maar op het moment dat er een crisis ontstaat, zoals in?Haren, mogen die wijkagenten niets meer zeggen.?’
Hoe moet de politie dit oppakken?
‘Bijscholing is noodzakelijk. Op de politieacademie krijg je geen les in sociale media. Je hebt, zeg maar, nerds nodig, die met computers kunnen omgaan, en die ook nog vanuit hun politieachtergrond informatie kunnen duiden. Je kunt niet een machine aanzetten die sociale media monitort. Hooligans spreken over ‘een dobber uitgooien’ als ze relschoppen bedoelen. Daar heb je specialisten voor nodig.’
Wat te doen met een nieuwe verdachte Facebookuitnodiging?
‘Die uitnodigingspagina voor Project X Haren was opruiend. Een van de organisatoren, Jesse Hobson, komt uit?Nieuw-Zeeland. Dat is moeilijk in goede banen te leiden. Dus die moet je aanspreken. Reageert hij daar niet op, dan?moet je de?politie?in Nieuw-Zeeland verzoeken om in te grijpen. Mocht dat niet snel genoeg gaan, dan moet je tegen?Facebook zeggen: die pagina is ongepast, die moet weg. Facebook is alleen maar blij als de?politie?ze opbelt. Die willen?ook een veilige omgeving voor tieners.’
Nu gebeurt dat niet?
‘Dat hoor je mij niet zeggen. Maar het nummer van Facebook staat niet bovenaan in hun telefoonklapper. Dit raakt?internationale betrekkingen. Sluit je die Project X-pagina, dan kan Nieuw-Zeeland zeggen: Nederland hindert de?vrijheid van meningsuiting van onze staatsburger. Je moet dus werkafspraken maken met andere landen, Facebook,?andere sociale media. Die willen dat ook. Niemand wil een herhaling van Project X.’
Hoe kan de?politie?inspelen op verdachte sociale media-berichten?
‘In de fysieke wereld heb je de agent achter de boom, die oogcontact maakt als iemand langsloopt. Als de reactie hem?niet bevalt, kan hij diegene aanspreken. In de digitale wereld moet je dat ook doen. Stel: een jongen twittert: ‘Haren?affikken.’ De?politie?kan zo’n tweet aanklikken. Zo’n jongen weet: ik ben gezien door de?politie. Of ze spreken hem aan:?’Haren?affikken, wat bedoel je daarmee?’
Stel: de?politie?laat het Facebookfeest gebeuren, maar bereidt zich op straat wel goed voor.
‘Om een evenement goed te organiseren, trekken autoriteiten normaal maanden uit. Dat moet hier in ??n of twee weken.?Dat kan bijna niet. Je ziet dat de overheid naar paardenmiddelen grijpt. Vlak na de rellen in?Haren?is Arnhem?afgegrendeld vanwege een Project X-dreiging. Dat is sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer gebeurd.?In Arnhem is?het overschat, in Haren onderschat.’?Ik weet dat veilig-heidsorganisaties nu sociale media in de gaten houden voor de aanstaande kroning.
Verder volgde die dag veel berichtgeving, maar laten we beginnen met het belangrijkste: het rapport van de commissie Cohen. Met name benieuwd zijn we naar de aanbevelingen op het gebied van social media in relatie tot openbare orde en handhaving. Vooral het hoofdrapport en het deelrapport 2 is hierin interessant. Hieronder nog even de links:?
Samen 1500 pagina’s dik, maar alvast een aantal opmerkelijke bevindingen, die anders zijn dan wat het algemene beeld was of interessant zijn om extra te benadrukken.?
De kaping
De commissie Cohen heeft de jongen uit de buurt van Haren gesproken (Peter Petersen?) gesproken die het feest als eerste kaapte met de lading Project X. “…?ergens in de provincie is een evenementpagina aangemaakt, PROJECT X – Haren, die snel de aandacht trekt en niet meer van internet zal verdwijnen. De oorspronkelijke beheerder van dat evenement, die de commissie ook gesproken heeft, vindt die aandacht voor het feestje aan de ene kant mooi, maar wil er aan de andere kant niet de verantwoordelijkheid voor dragen. Hij draagt het beheer over aan Jesse Hobson, een jongen in Nieuw Zeeland – ver weg van de Nederlandse autoriteiten – en aan iemand die onder de schuilnaam Ibe derF?hrer opereert. Zo wordt het feest gekaapt”.?De kaping kwam dus vrij snel in Nieuw Zeeland en bij de onduidelijke compagnon Ibe der Fuhrer te liggen, waarna de pagina niet meer verdween ondanks verzoeken aan hun adres.
Nieuwe wereld vs oude wereld
Nieuwe termen in een evaluatie rapport als “Yolo” (You Only Live Once) en?EPIC! geven aan dat er wel een nieuwe wind is gaan waaien in de commissie met de toetreding van student Thomas Boeschoten.?Het rapport Cohen spreekt van “een gapend gat tussen jongeren en ouderen”. Een jongerenwereld waarin sociale media een wezenlijke rol spelen, en een wereld van ouderen, die geen idee hebben wat zich daar afspeelt, laat staan dat ze weten hoe daarop te reageren. Ja, de term ?sociale media? is bij hen natuurlijk bekend, ook door de rol van de sociale media in de Arabische lente, maar wat het precies betekent, en wat zich daar afspeelt… een blinde vlek. Zo hoort ook de burgemeester van Haren, in een redelijk vroeg stadium, voor het eerst over Project X-Haren van zijn zoon. Een paar jonge(!) stagiaires bij Trouw bellen met de gemeente Haren en vragen om een reactie.
Het spreekt over “De wereld van speelruimte, ruimte om je gang te gaan, met daartegenover een wereld waarin veiligheid ge?ist wordt. Geen van beide werelden zijn absoluut, het gaat erom telkens weer een balans tussen beide te vinden, een balans waarin beide werelden tot hun recht komen. Niet alleen de wereld van de veiligheid, maar ook de wereld waarin mensen, met name jongeren, ruimte hebben om?iets bijzonders?mee te maken.”
Haren was er niet klaar voor
In de week waarin Project X Haren speelde, was er opnieuw sprake van een bestuurscrisis; een van de wethouders trad af, een andere aan. De aandacht van de burgemeester, voorzitter van het College van B&W en tevens verantwoordelijk voor de openbare orde, was in eerste instantie vooral hierop gericht.Het is duidelijk dat de bestuurlijke ondersteuning in een gemeente als Haren relatief beperkt is. Voor?de openbare orde is er ??n medewerker, voor communicatie een halve.?Men vreest voor een ongeorganiseerde bende en de gedachte is dat je dan maar beter zelf?een feest kan organiseren.?En in de conclusies “De driehoek heeft van meet af aan geen greep gehad op de gebeurtenissen. Het was de eerste keer?dat jongeren in Nederland met gebruik van sociale media op deze schaal een dergelijk feest?organiseerden en het was voor de autoriteiten daardoor niet alleen moeilijk greep te krijgen op het?feest zelf, maar ook op de potenti?le omvang ervan. Binnen het politiekorps is men wel op zoek?gegaan naar nadere informatie ten aanzien van wat zich in de sociale media afspeelde, maar erg?uitvoerig is dat niet geweest, en veel heeft het niet opgeleverd.?Daar komt bij, wij zeiden het eerder,?dat Haren een kleine gemeente is, met beperkte mogelijkheden.”
Geen landelijk feestje, of toch wel?
Het onderzoek stelt dat zo?n 250 mensen, meest mannen, meest tussen de 20-25 jaar, zich enorm?hebben ingespannen op Facebook. “Verreweg de meesten van die 250 wonen in de provincie?Groningen. Wie denkt dat hier sprake was van een landelijk evenement, heeft het mis. Verreweg de?meeste deelnemers op internet komen uit de noordelijke provincies”, aldus het rapport.?Hier moet de kanttekening bij geplaatst worden dat dit alleen Facebook gebruikers betreft, en een aantal van 250 is natuurlijk een klein deel van de meer dan 200.000 mensen die actief waren op social media voorafgaand aan het feestje. Bovendien is uit de analyse van Cohen niet duidelijk of deze 250 ook in Haren zijn komen opdagen.?“Tenslotte een relativerende opmerking. Verreweg de meeste jongeren die een uitnodiging voor?Project X Haren hebben gekregen, hebben die onmiddellijk afgeslagen of genegeerd. Er gingen in?totaal zo?n 200.000 uitnodigingen de deur uit, waarvan er 30.000 werden geaccepteerd, terwijl er?uiteindelijk zo tussen de drie- en vijfduizend jongeren uiteindelijk naar Haren zijn gegaan. Tweederde?van de Noord-Nederlandse jongeren tussen de 15 en 25 heeft niet of nauwelijks overwogen om naar?Haren te gaan; meer dan de helft zelfs helemaal niet. Twintig procent heeft dat wel overwogen.?Vuistregels om te schatten hoeveel mensen er daadwerkelijk naar een evenement komen, zoals??10% van het aantal aanmeldingen?, die door sommigen wel worden gehanteerd, zijn problematisch?omdat er teveel verschillende factoren een rol spelen en omdat lang niet alle deelnemers zich via?Facebook aanmelden (Project X Amsterdam bijvoorbeeld, had 5000 aanmeldingen, maar daar?kwamen minder dan honderd mensen opdagen). Daarnaast spelen omstandigheden zoals het weer?en de afstand die iemand moet afleggen, een rol. Hoe dichter men bij Haren woonde, hoe groter de?aantrekkingskracht.”
Dit gaat uit van de aanname dat alleen het accepteren van een Facebookuitnodiging een indicatie zou geven van hoeveel mensen er komen. Dat terwijl op Twitter en andere media (ook besloten) veel meer berichtgeving te vinden is van mensen die zeggen dat ze naar Haren gaan, terwijl ze niet netjes de uitnodiging accepteren op de pagina van projectX.?
” Uit een onder verantwoordelijkheid van de commissie uitgevoerde?websurvey?die uitgevoerd is onder 885 jongeren bleek dat de belangrijkste stimulans om naar Haren te?gaan de sociale media en vrienden waren (deelrapport?De weg naar Haren). Belangrijkste redenen om?niet te gaan waren het oordeel van ouders en politie en in mindere mate de TV.”
Monitoren
Het verdient aanbeveling om sociale media als een vast onderdeel van het dagelijks leven te?monitoren, waarbij het moet gaan om het vinden van collectieve patronen die opmerkelijk zijn en?mogelijk actie vereisen, niet om het stelselmatig volgen van individuen.?Monitoren is geen?technische kwestie, maar een inhoudelijke. Wat zich op de sociale media afspeelt, moet geduid worden, en die duiding vraagt om brede maatschappelijke kennis en inzicht. Dat vraagt om een samenspel op landelijk en lokaal niveau. Landelijke specialistische expertise, waarin de Nationale Politie een prominente rol moet spelen, moet gecombineerd worden met lokale kennis: feeling hebben met wat er leeft onder de bevolking – in Haren met wat er leeft onder de jongeren in het noorden van het land. Verbinding tussen die beide niveaus vraagt om een actieve en open houding aan beide kanten.?Maar monitoren is niet genoeg, interveni?ren kan een prominente rol spelen om een evenement in?goede banen te leiden. Interventies op de sociale media zijn een belangrijke bron van communicatie.?Autoriteiten doen er goed aan daar snel en veel ervaring mee op te doen. Verder verdient het aanbeveling om de verschillende analyseteams op het gebied van sociale media die er nu landelijk zijn, bij de NCTV (nationaal co?rdinator terrorisme en veiligheid), bij de politie, en bij de AIVD beter op elkaar af te stemmen. Het beeld van de commissie is dat er op verschillende plekken, onafhankelijk van elkaar, hetzelfde werk gedaan wordt.
Sociale media: diffuus onderscheid tussen publiek en privaat
Sociale media maken van alles publiek, wat eerder privaat was. Gebruikers moeten daar, in de eerste?plaats door de aanbieders, beter op gewezen worden. Dat is vooral voor jongeren van belang, die de?risico?s niet zo snel in de gaten hebben. Ook ouders kunnen hier een rol vervullen.?Deze vervaging van publiek en privaat kan juridische gevolgen hebben. Neem het begrip ?opruiing?.?Wie opruiende taal in het caf? slaakt, doet iets anders dan wanneer hij dat in de semi-openbaarheid?van de sociale media doet. Of opruiing off-line een andere betekenis heeft dan on-line, moet nog?duidelijk worden. Rechterlijke uitspraken zullen ons hier de weg moeten wijzen welke consequenties?dat heeft, met in het verlengde daarvan wellicht wetswijziging als resultaat.
Snelheid
“Het ontstaan deze flashmobs razendsnel en zijn ze moeilijk controleerbaar, terwijl onze?instituties, vaak op goede gronden, langzaam zijn. Dat maakt het, nog helemaal afgezien van de?vraag hoe het optreden in Haren beoordeeld wordt, moeilijk om adequaat te reageren. Wij zullen dat?moeten leren. Het tweede probleem is dat?flashmobs?ongereguleerd zijn en vaak onmiddellijk botsen?met de gang van zaken in ons sterk gereguleerde land. Neem het voorbeeld van het alternatieve?feest. Dat moest binnen een etmaal georganiseerd worden – waar voor vergunningverlening,?wederom op redelijke gronden, zes weken staat.”
De media
Maar Haren was ook voor journalisten een?wake-up-call; ?misschien waren wij ook wel na?ef?,?oordeelde ??n van de journalisten op een van deze bijeenkomsten. Project X-evenementen die kort?na Haren geagendeerd werden, werden anders benaderd. Men realiseert zich nu dat het met?flashmobs?ook werkelijk verkeerd kan aflopen.?Massamedia worden wel de vijfde macht genoemd. Zij houden de vinger bij het kloppende hart van?de samenleving, rapporteren daarover, becommentari?ren die en openbaren wat verborgen blijft.?Die rol vervulden zij in Haren, maar sommige deden meer: zij werden onderdeel van het evenement,?waarbij zij, omdat het om massamedia gaat, een prominente functie vervullen. Dat leidde terecht tot?debat en introspectie binnen de journalistiek.?Dat valt toe te juichen, en zou uitgebreid kunnen worden. De ombudsfunctie die nu bij sommige?kranten bestaat, programma?s als?De leugen regeert?en?De kunst van het maken, het zijn instrumenten om?dat debat niet alleen binnen de journalistiek te voeren, maar ook in het openbaar.?Zo kunnen ook?deze media verantwoording afleggen over hun daden.
Digitale interventies
Ook rapport Cohen noemt “waar?monitoren?al lastig was, kwam men aan?interveni?ren?op internet vrijwel helemaal niet toe”.?” Er werd wel gepoogd om meer informatie te krijgen over wat daar gebeurde, maar dat was beperkt en?niet geco?rdineerd. Veelzeggend is dat vooral gezocht werd op Twitter, terwijl de mobilisatie?grotendeels via Facebook tot stand kwam.”?Kortom, de manier waarop door autoriteiten en overheden gereageerd wordt op wat in onder?andere de sociale media teweeg is gebracht, spoort nog helemaal niet met de gevestigde plaats die?zij in onze samenleving inmiddels hebben ingenomen. Het zijn twee werelden, die beter met elkaar?in verband gebracht moeten worden.?“Jongeren zien onvoldoende risico?s en worden lang niet altijd voldoende afgeremd in hun?zoektocht naar uitdaging” wordt gesteld, en dat gecombineerd met een gegroeide feestcultuur in Nederland en verkoop en gebruik van alcohol op de koopavond in Haren is vragen om problemen.
Wil je de rapporten er nog even op naslaan, dat kan hieronder.?Lees het hoofdrapport met de conclusies:
In dit tweede deel van het drieluik de analyse van de digitale kant van Project X.
TNO deed kort na Project X Haren een klein onderzoek naar de impact van social media op de openbare orde. Hieronder volgt een deel van die analyse met daarin de invloed van de traditionele media, de autoriteiten en alle betrokkenen, zoals die waarneembaar was op social media. Ben je niet bekend met het verloop van het incident, dan kun je het eerste deel ‘de reconstructie‘ lezen. Wil je meteen naar de aanbevelingen, dan kun je naar het derde deel ‘de (digitale) handreiking‘?klikken.
Eerder al zijn analyses online gezet van?tweetonderzoek.nl?op basis van de ‘ Hackathon’ olv?Thomas Boeschoten?(die daarna heeft plaatsgenomen in de commisie Cohen). Op die dag bundelden onderzoekers en studenten van o.a. Universiteit Utrecht en?Amsterdam, datajournalisten en andere ge?nteresseerden de krachten om 500.000 tweets over ProjectX Haren te onderzoeken, te analyseren en te visualiseren. Ook?Harro Ranter?deed daaraan mee en hij heeft zijn verzamelde Twitterdataset beschikbaar gesteld en op?Twetrics?enkele impressies geplaatst.?Ritzo ten Cate?analyseerde?eerst kwalitatief?de Facebook data en besloot later?de gevangen dataset?van Clockwork (Rienk Prinsen) te ontsluiten voor nadere analyse, terwijl?Oane Hettema?en?Gideon de Kok?al eerder?15.000 Facebookposts op een?rijtje?zetten.?Martijn Kriens?van Upstream plaatste beknopte analyses in een?artikel?en?presentatie, gebruikmakend van?Coosto. Peter Vasterman plaatste een stuk over?Sociale onrust en sociale media?in?Magazine Nationale Veiligheid en crisisbeheersing?(pag #12) en Ina Strating?maakte een?Storify?met een interessante selectie tweets.?
Onderstaande analyse is slechts een beperkte blik op de vragen die je zou kunnen stellen bij het volledige verloop van Project X Haren. Aanvullende delen op deze analyse zijn te vinden op?de website?van de Universiteit Twente die onder leiding van Jan van Dijk het onderzoek deed in opdracht van Commissie Cohen.
In de week na Project X Haren en andere Project X aankondigingen?hebben we?reeds een presentatie geplaatst?met een beknopte analyse die we in een paar uur tijd maakten:
Kort daarna hebben we nog een paar dagen iets dieper gegraven in een miljoen tweets en 60.000 Facebook berichten van de Project X pagina die beschikbaar waren. We hebben ons de volgende vragen gesteld, waarbij we de analyse naar het verloop van Project X Haren in 4 blokken hebben verdeeld:
Blok 1: het ontstaan
Een veel gehoorde opmerking is: ?Dit had je kunnen zien aankomen?. Het moment van de uitnodiging van Merthe was zo’n twee weken voor het incident in Haren en in die tussentijd is er heel wat gebeurd. Maar had je echt op basis van de digitale bronnen kunnen voorspellen dat het zo gewelddadig ging worden?
Deze eerste fase vindt vrijwel uitsluitend op Facebook plaats, waar de kiem zat. Hierbij moet de kanttekening geplaatst worden dat in deze analyse alleen naar de berichten is gekeken die op de publieke Project X Facebook pagina stonden. Besloten communicatie op andere plekken op Facebook, of organiserend vermogen op bijvoorbeeld Whatsapp, is hier buiten beschouwing gelaten.
Vragen in deze eerste fase zijn onder andere: Wie waren er actief na de kaping van het feestje van Merthe toen het werd omgedoopt tot Project X? Wie waren daarbij het meest actief en op welke manier? Was er een kern van organisatoren? Zijn de plunderaars en relschoppers al vroegtijdig actief geweest? Welke dreigingen en risico’s kwamen er in de eerste fase al aan het licht (vroegdetectie van wat Haren te wachten zou staan)? En in welke mate waren media of autoriteiten aanwezig, of in welke mate zijn ze daardoor?be?nvloed?
Blok 2: De ‘viral’ en aanloop naar het Project X feestje
In de tweede fase is de vonk overgeslagen van Facebook naar een grotere groep (middels Facebook, Twitter en traditionele media). Hoe is de sociale?be?nvloeding,?die voor Nederlandse begrippen ongekende vormen aannam, te verklaren??
Vragen in deze fase zijn onder andere: wat was de invloed van?jongeren?in het verspreiden van het promotiemateriaal en vele grappen? Wat was de invloed van de?media? Wat was de invloed van de?autoriteiten?in de aanloop naar het beoogde feestje? En wie werd er eigenlijk?be?nvloed?door wie? Hoe konden dreigingen en risico’s in deze fase onderscheiden worden? Had men wel iets kunnen doen om deze digitale explosie te voorkomen of te stoppen?
Blok 3: de dag waarop het misging (21 september 2012)
De derde fase doet vooral verslag van hoe die bewuste vrijdagmiddag en -avond verlopen zijn. Vanaf het moment dat er nog feesthoedjes werden uitgedeeld en scholieren een kijkje kwamen nemen tot de avond waarin de sfeer omsloeg en het gewelddadig eindigde. In deze fase neemt Twitter het volledig over in de real-time verslaglegging.
??
Vragen in deze fase zijn: wat waren de onderwerpen die op social media rondgingen (trending topics)? Welke risico’s en dreigingen ontstonden er op die bewuste middag en avond??Wie is er uiteindelijk ook aanwezig geweest of heeft zelfs gevochten met de ME of geplunderd??Welke ooggetuigen zijn te onderkennen en wat hebben die gerapporteerd?
Blok 4: De nafase
De nafase behelst slechts een deel van wat er daarna aan discussie loskwam. De nafase zoals die in deze analyse besproken wordt, gaat vooral over het ’thuiskomen’ van de jeugd en de verhalen die ze daarover nog delen.
Deze fase maakt het mogelijk een kleinere kern te identificeren die tot het einde aanwezig was, waaronder ooggetuigen en ogenschijnlijke relschoppers. Deze groep is gebruikt om vervolgens te kijken wanneer zij actief geworden zijn tav Project X en door wie zij be?nvloed zijn. Naast deze groepen is er een enorme groep mensen geweest het incident van een afstandje volgde (meestal thuis op de bank), maar wel real-time via social media actief waren. Deze tweede groep is niet in de analyse meegenomen, maar onder deze groep zou goed een sentiment analyse gedaan kunnen worden, want velen waren geraakt door de gebeurtenissen. Anderen bleven het ‘cool’ vinden, sommigen vonden het jammer dat ze er niet bij waren en hadden het alweer over het plannen van nieuwe ‘feestjes’.
Blok 1: vroegsignalering
We waren benieuwd naar de activiteit op Twitter van mensen die aanwezig zijn geweest bij Project X Haren, en dan met name?ge?nteresseerd?in hun activiteit daaraan voorafgaand (voor de 21e). Wellicht zijn daar eerste signalen van georganiseerd relschoppen, verhoogd risico en diverse dreigingssoorten in te ontdekken.
Onderstaande heatmap visualisatie laat de activiteit van deze geselecteerde personen door de tijd heen zien. De tijd loopt van links naar rechts, alle personen staan onder elkaar, van boven naar beneden. De tweets zijn geaggregeerd naar tijdsvakken van 1 uur (voor de 1e dataset) en 4 uur (voor de 2e en 3e dataset).
Figuur: alle tweets van personen waarvan waarschijnlijk is dat ze daadwerkelijk aanwezig waren, geplot door de tijd.
Aangezien Twitter vooral een rol had in de korte aanloop naar de 21e, en het begon als een ‘Facebook feestje’, zijn we ook benieuwd hoe deze gebruikers actief waren op Facebook. Daartoe hebben we met een eenvoudige methode de Facebook gebruikers en Twitteraars gekoppeld. Middels een exacte ‘naam-match’ in beide datasets (Facebook en Twitter) zit er wel enige onzekerheid, maar vele malen minder dan een willekeurige ‘ naam-match’ ?die op Twitter en Facebook zelf gedaan zou worden.
Onderstaande grafiek toont alle tweets ?n Facebookberichten van personen, waarvan waarschijnlijk is dat ze daadwerkelijk aanwezig waren.
Hoe feller een blokje is gekleurd, des te meer berichten er door de betreffende gebruiker in het betreffende tijdvak zijn gepost.?Opvallend is dat het aandeel Facebook berichten voor de rellen groter is dan daarna: daarna wordt er vooral getweet. De kleur gaat van paars naar blauw, van facebook naar twitter.
Voor de 2e en 3e dataset geldt: hoe paarser een blokje, des te meer facebookposts zijn er gedaan (ten opzichte van tweets). Een blokje dat blauwer is heeft meer tweets ten opzichte van Facebook posts.
Van de ongeveer 200 geselecteerde tweets voor de 21e, zijn er slechts een aantal waarin duidelijk wordt gesuggereerd dat er geweld gebruikt gaat worden. De meeste tweets of Twitteraccounts zijn inmiddels weer verwijderd, enkele accounts zijn op besloten gezet, vandaar dat onderstaande tweet zo wordt weergegeven:
Dit geeft aan dat, als het om vroegsignalering via Twitter gaat, er zeer nauwkeurig gezocht dient te worden. Maar ook dat dit niet onmogelijk is, want de woorden? “affikken” en “slopen” in combinatie met “haren” laten weinig aan de verbeelding over: er is in dit geval geen ‘codetaal’ gebruikt. Yolo is overigens een term die heel veel gebruikt wordt en betekent “You only live once”.?Of dit bericht echter serieus te nemen is, is een andere kwestie (duiding). Op Facebook zijn meer signalen te onderkennen die duiden op de geplande uitspattingen, veelal gebaseerd op de film.?De lading van de film is duidelijk aanwezig, maar duiding ten aanzien van een serieuze dreiging of risico?s hangt van meer af dan alleen de inhoud van een bericht, waarover later meer.
Sommige gebruikers zijn zeer actief in de periode voor de 20e, ??n?ervan is bijvoorbeeld Bauke Bos. Maar veel zegt dat niet, want zijn/haar berichten zijn vrij onschuldig. Tevens wordt al in vroegtijdig stadium naar de traditionele media verwezen, met berichten als ?radio 2 heeft reclame gemaakt voor de trein van 17:17?. Er zijn veel berichten die aangeven dat men concreet aan het plannen is hoe men in Haren gaat komen, met wie men samen reist en wat men daar wil gaan doen of hoopt aan te treffen.
Blok 2. Hoe is de viral ontstaan en verlopen?
De media
De rol van de media op social media is onderzocht, waarbij we 45.200 tweets hebben opgedeeld naar verschillende categorie?n, in de onderstaand analyse afgebeeld naar volume en tijd. Entertainmentmedia (zoals 3FM) zijn sterk betrokken bij zowel verslaglegging als bij het bepalen van het momentum en zenden ook veel via dezelfde media als waarmee het feestje zelf wordt georganiseerd. Nieuwsmedia als de NOS hebben een groot bereik, ook op social media, terwijl RTV Noord een belangrijke rol had bij de live verslaggeving.
Het bericht over de mogelijke noodverordening vormt voor andere media het signaal dat de gemeente het feestje kennelijk serieus neemt. Dus wordt het nieuws vervolgens overgenomen door het ANP en door allerlei nieuwswebsites als?Nu.nl,?NOS op 3,?Spits,Telegraaf,?AD, en?Editie.nl. In veel artikelen wordt vervolgens geschreven dat Haren al een noodverordening heeft afgekondigd terwijl het alleen maar geopperd is als mogelijkheid, evenals inzet ME. Die stukken verschijnen allemaal in de loop van de middag op dinsdag de 18e. Vaak bevatten ze links naar de landingspagina op Facebook en naar de diverse?teasers?of ze nemen het promotiemateriaal 1-op-1 over.
Ondernemers??
Hoewel ondernemers ook in enige mate actief waren, ligt het zwaartepunt van hun berichtgeving meer aan het begin dan aan het einde, in vergelijking met bijvoorbeeld de autoriteiten. Omdat zij zo vroeg actief waren, nog eerder dan de media, betekent dit dat ze het eerder aan zagen komen.
De groep die wij als aanwezig hebben gemarkeerd, was in verhouding niet eens bijzonder actief in de tijd voor het feestje en zeker niet in vergelijking met hun activiteit op de avond zelf. Het is niet eenvoudig om met deze informatie de daadwerkelijke grote aanloop te kunnen duiden.
De grafiek toont het aantal media mentions onder alle Twitteraars (met uitzondering van de media en autoriteiten zelf), een groep Twitteraars waarvoor we op basis van de inhoud van hun tweets? hebben afgeleid dat ze in Haren aanwezig waren, en de Facebookgebruikers. Onder media? mention scharen we de mentions van media-accounts, retweets van media-accounts of verwijzingen naar media in de inhoud (namen van omroepen, nieuwssites, verslaggevers, dj?s, etc.).
De grafiek toont de percentages per uur van het aantal specifieke media mentions (voor 3FM, DWDD en NOS). NOS is al vrij vroeg aanwezig, het zwaartepunt van 3fm en DWDD?ligt duidelijk n? het evenement.
Op eerdere grafieken die we produceerden was te zien dat de piek van de NOS duidelijk voor het evenement zit, namelijk op het moment dat er over de noodverordening wordt gecommuniceerd.
De totale media invloed vertoont hetzelfde verloop als het totale verkeer, wat aangeeft dat de media altijd wel een rol heeft in het geheel.
Als we kijken naar de invloed op Facebook gebruiken we een andere visualisatie, omdat Facebook een andere dynamiek kent in de berichtgeving (geen mentions of retweets). Onderstaande word clouds tonen enkele momentopnames van berichten die spreken over de media: hoe groter het woord, hoe meer het genoemd is.
Figuur: Word cloud van de media-gerelateerde?posts van de Facebookgebruikers op dinsdag 18 september van 16:00 tot 18:00 uur, vlak nadat de noodverordening werd afgeroepen.
Figuur: Word cloud van de media-gerelateerde tweets van de groep die later aanwezig was in Haren op basis van al hun tweets de avond voor de rellen (donderdag 20 september), tussen 22:00 en 23:00 uur.
Figuur: Word cloud van de media-gerelateerde tweets van alle Twitteraars (exclusief media en de groep aanwezigen) op basis van al hun tweets de avond voor de rellen (donderdag 20 september), tussen 22:00 en 23:00 uur.
Figuur: Word cloud van de media-gerelateerde tweets van de groep die later aanwezig was in Haren, op basis van al hun tweets de middag van de 21e (15:00-16:00 uur).
Figuur: Word cloud van de media-gerelateerde? posts van de Facebookgebruikers op 21 september van 21:00 tot 22:00 uur, tijdens de escalatie.
De verschillen in de media die door de verschillende groepen worden aangehaald, worden groter naarmate de escalatie dichterbij komt. We zien op de avond voor het feestje dat de groep aanwezigen relatief meer twittert over Shownieuws en de Telegraaf dan de overige twitteraars die vooral naar NU.nl verwijzen. Dit kan erop wijzen dat de groep aanwezigen de media vooraf pro-actiever hebben bijgehouden voor informatie over Project X dan de overige groep. De word clouds laten verder zien dat de Facebookers tijdens de escalatie vooral naar live radio en video streamers linken, en meer naar web-url?s verwijzen. Dit wordt uiteraard veroorzaakt door het feit dat onder de Facebookers relatief meer computergebruikers vallen dan onder de twitteraars.
Invloed van genoemde media op Facebook en Twitter (relatief):
De media invloed op de aanwezigen:
Trend analyse: is het verloop van virals te voorspellen?
Kijkend naar de grafiek van project X zie je een enorme piek op de 21e, We hebben ons de vraag gesteld: hadden we deze enorme piek aan activiteit vroegtijdig kunnen zien aankomen? Meer specifiek, hadden we dit 24 uur van te voren kunnen zien aankomen?
Aanpak
Het goed en tijdig voorspellen van gebeurtenissen is lastig en speculatief. Het vraagt om een aanpak waarbij een voorspellend model wordt gemaakt of gekozen om zo goed mogelijk de kans op een uitkomst te voorspellen. In veel gevallen wordt een model gekozen dat op basis van detectie uit de input gegevens een kans probeert te berekenen. Hier is dat op basis van Twitter berichten bepalen hoe groot de kans is dat een bepaalde hoeveelheid berichten zal ontstaan op een volgens tijdstip. Onze aanpak valt uiteen in twee delen. Deel 1 is het analyseren van de volledige dataset die wij tot onze beschikking hebben. Deel 2 is het toewerken naar een voorspellend model.
Deel 1
We zijn begonnen met het analyseren van alle beschikbare Twitter data. Dit geeft een beeld van het verloop in volumes van de berichten (Figuur 1). Opvallend is de enorme piek op 21 september rond 22.00 uur (rond t=110) en de kleinere piek daar vlak voor om ongeveer 16.00 uur (t=104).
Figuur 1: Aantal Tweets per uur vanaf maandag 17 september 11.00 uur t/m 26 september om 06.00 uur.
Normaal twittergedrag wordt gekenmerkt door een dagelijks ritme: de heartbeat. Het is normaal dat er om 16.00 meer getwitterd wordt dan eerder op de dag of midden in de nacht. Dit is een dagelijks terugkerend patroon. Dit patroon wordt vaak aangetroffen en lijkt onafhankelijk te zijn van specifieke gebeurtenissen ? in de nasleep van de aardbeving in Japan en de opstand in Libi??zijn soortgelijke ritmes of ?heartbeats??ontdekt. Willen we een goede trendanalyse doen, dan zullen we met dit dagelijks ritme rekening moeten houden. Een trendanalyse is een ontwikkeling van of naar een bepaald event toe, door de tijd heen; toenemend, afnemende activiteit op Twitter op een bepaald onderwerp. Kortom: willen we accurate voorspellingen kunnen doen, zullen we rekening moeten houden met het dagelijkse patroon van Twitteractiviteit.
Normaal gesproken is de trend een min of meer vlakke lijn, d.w.z. er is activiteit, maar het is niet trending. ProjectX is na Haren regelmatig onderwerp van gesprek geweest, maar in veel mindere mate trending geweest. Trending topics zoals Twitter die aanbiedt zijn tellingen op ??n specifiek moment en geven geen indicaties voor de toekomst. Er wordt geteld hoeveel berichten er over een bepaald onderwerp gaan, vervolgens wordt er een ranglijst gemaakt; de meest populaire komen bovenaan de ranglijst. Wij kijken verder kijken en doen een voorspelling van een trending topic door de tijd heen. Daarbij houden we rekening met normale dagelijkse ritme ?en fluctuaties die bij de uren van de dag horen. We onderzoeken of er daadwerkelijk sprake is van een toenemende populariteit van een onderwerp, in dit geval ProjectX Haren op Twitter.
Wat we hebben gedaan is het deconstrueren van alle beschikbare Twitter data rondom Project X Haren. Het decomponeren van een tijdreeks, zoals deze Twitter data, houdt in dat de data uitgesplitst wordt naar drie verschillende delen:
???Trend component
???Seizoen component
???Onregelmatige component
De resultaten daarvan staan in? Figuur 2. De tijdslijn loopt van 17 september 11.00 uur t/m 26 september 06.00 uur.? Grafiek 1 van Figuur 2 toont het Twitterverkeer. Dit is het absolute aantal tweets per uur. Hier zien we de enorme piek en de kleinere piek daar vlak aan voorafgaand terug. ?Grafiek 2 van Figuur toont de trendlijn. Grafiek 3 toont de heartbeat of seizoenscomponent van Twitter, in dit geval de heartbeat van #ProjectXHaren. Grafiek 4 van Figuur 1 toont de onregelmatige component. Met onregelmatig wordt ruis bedoeld die wij eruit filteren.
Figuur 2: Aantal Tweets per uur vanaf 17 september 11.00 uur t/m 26 september om 06.00 uur, uitgesplitst naar ruwe data (grafiek1), de trend (grafiek2), seizoen/dagelijks ritme (grafiek3) en onregelmatige component (grafiek4).
Deel 2
Op basis van Figuur 2 kunnen we duidelijk zien dat er een trend en seizoen component in de data zitten. Omdat deze figuur betrekking heeft op de volledige dataset gebruiken we deze niet om de gebeurtenissen op de 21e?september te voorspellen. Deze data zou dan immers in het model zitten en de schattingen ?bevuilen?. Om dit te voorkomen hebben we een nieuwe, onvolledige dataset gemaakt. Deze dataset loopt van 17 september 11.00 uur t/m 20 september 24.00 uur. Op basis van deze data kunnen we gaan onderzoeken of we de gebeurtenissen van Project X in Haren, zoals deze zich uitten op Twitter, hadden kunnen zien aankomen c.q. voorspellen. De vraag die hierbij hoort is dus: kun je voor de 21e?september een voorspelling maken als je aan het einde de 20e?een trendanalyse doet?
Eerst hebben we de data opnieuw gedecomponeerd.? Wederom uitgesplitst in drie verschillende delen:
???Trend component
???Seizoen component
???Onregelmatige component
De resultaten daarvan staan in? Figuur 3. Onderstaande grafiek laat een gecorrigeerde stijgende trend zien, die de aanloop naar de 21e?weergeeft. Deze is anders dan de bovenstaande Figuur 2 doordat de data is afgekapt voor de 21e. Kortom, piek in data van de 21e?en de nasleep zijn niet meegenomen in deze schattingen. Hierdoor zijn de grafieken van de trendlijn, de seizoen component (de hartslag van Twitter) en de onregelmatige component ?anders. Onderstaande Figuur 3 laat de gedecomponeerde data zien als aanloop naar 21 september 2012.
Figuur 3: Aantal Tweets per uur vanaf 17 september 11.00 uur t/m 26 september om 06.00 uur, uitgesplitst naar ruwe data (grafiek1), de trend (grafiek2), seizoen/dagelijks ritme (grafiek3) en onregelmatige component (grafiek4).
Grafiek 1 van Figuur 3 toont het Twitterverkeer tot 20 september middernacht, dit is het absolute aantal tweets per uur. Verder valt er te zien dat er sprake is van een stijgende trend: per uur neemt het volume in Twitter berichten toe. Op basis van deze grafiek (grafiek 2 in Figuur 3) mag afgeleid worden dat de activiteit op Twitter toenam, onafhankelijk van het dagelijks ritme of door toedoen van ruis. Grafieken 3 en 4 tonen respectievelijk het dagelijks ritme en de onregelmatige component.
Wat hebben we aan dit inzicht? Een dergelijke analyse kan indicaties geven over opschaling of afschaling, om dit soort evenementen ordentelijk te laten verlopen. Natuurlijk is het tevens belangrijk om (1) te kijken naar de inhoud van de berichtgeving, welke in andere delen van onze analyse naar voren komt, (2) hoeveel mensen er potentieel zouden kunnen komen, (3) andere media, bijvoorbeeld de trendlijn? van aanmeldingen op Facebook (mensen die zeggen dat ze komen) en de aandacht van de traditionele media.
Om mogelijk meer afgewogen keuzes te maken voor opschaling of afschaling is het mogelijk om te onderzoeken of we korte termijn voorspellingen kunnen maken op basis van de reeds bekende data. We hebben immers data tot onze beschikking die gekenmerkt kan worden door een trend en seizoen component.
Figuur 4 geeft een voorspellend model weer. We hebben een techniek gebruikt die de trendlijn vloeiend probeert te continueren. Het model is zo ingesteld dat het relatief veel nadruk legt op meer recentere datapunten dan datapunten die verder in het verleden liggen. Zo nemen bijvoorbeeld de gegevens van 20 september een belangrijkere plaats in dan de gegevens van 17 september. De donkere zwarte lijn geeft de werkelijke data weer. De blauwe lijn is het gemiddeld aantal Twitter berichten per uur dat we mogen verwachten op basis van de trend en seizoen component die we uit de data hebben gehaald. Het donker grijze gebied geeft met 80% en het licht grijze met 95% zekerheid weer dat de trendlijn in dat gebied zou moeten liggen. Op basis van dit model mogen we veronderstellen dat er een gerede kans aanwezig was dat het aantal Twitter berichten (erg sterk) zou toenemen en het plausibel was om aan te nemen dat de enorme activiteit op Twitter nog zeker 24 uur zou aanhouden.
Figuur 4: Aantal Tweets per uur vanaf 17 september 11.00 uur t/m 20.00 uur en de voorspelling voor 21 september (van 0.00-24.00).?
Echter er kleven een aantal algemene nadelen aan het werken met predictieve modellen. Mogelijke fundamentele beperkingen van voorspellend model op basis van gegevens fitting:?
1) De geschiedenis kan niet altijd voorspellen: met behulp van relaties afgeleid uit historische gegevens om de toekomst te voorspellen veronderstelt impliciet dat er bepaalde steady-state condities of constanten in het complexe systeem aanwezig zijn. Dit is bijna altijd verkeerd wanneer in het systeem mensen betrokken zijn. Zo is bijvoorbeeld op Twitter in de meeste gevallen sprake van een dagelijks ritme maar dit ritme heeft niet altijd dezelfde structuur.?
2) De kwestie van onbekende onbekenden: bij het verzamelen van gegevens, definieert de onderzoeker eerst een set van variabelen waarvoor gegevens worden verzameld. Echter, ongeacht hoe groot de onderzoeker zijn selectie van variabelen acht, er is altijd de mogelijkheid van nieuwe variabelen die niet werden beschouwd en van groot belang zijn voor de resultaten.?
3) Zelf-nederlaag van een algoritme: dit is het geval als mensen het algoritme begrijpen en het voor de gek gaan houden of manipuleren, ten einde de uitslag te be?nvloeden. Bijvoorbeeld door veel spam-tweets te versturen.
4. Verspreiden van geruchten: invloed van geruchten op de openbare orde
Van onder andere analyses van?Pukkelpop?en de?Londonse rellen?weten we hoe geruchten zich kunnen verspreiden en dat het zelfcorrigerend vermogen lang niet altijd aanwezig is. Wel laat men zich?be?nvloeden?door autoriteiten, waarbij er diverse niveau’s onderscheiden kunnen worden (zo lijkt). Een (potenti?le) ooggetuige is al redelijk geloofwaardig en een individuele journalist ter plaatse al weer iets meer.?Offici?le?nieuwssites (die soms berichten zomaar overnemen) worden als nog betrouwbaarder geschat (uiteraard zijn er verschillen tussen diverse media) omdat men verwacht dat daar een filter op zit en aan enige ‘fact checking’ wordt gedaan. Een individueel persoon van de hulpdiensten ter plaatse (hoewel dit steeds minder voorkomt) wordt ook altijd snel opgepikt, maar een Twitterbericht van de?offici?le?autoriteit (zeker als het een link bevat naar een?offici?le?website) is het meest geloofwaardig. Helaas zijn die meestal nogal laat met hun berichtgeving als het om feiten gaat, in de tussentijd doen burgers en journalisten meestal hun best om de ‘waarheid’ zo snel mogelijk zelf boven tafel te krijgen.?
We hebben 3 onderwerpen gevisualiseerd:?
– De HellsAngels tweet ‘Moeten wij anders even naar Haren komen. Politie kan het duidelijk niet aan.’?
– Het gerucht over een doodgedrukt meisje.?
– Het gerucht over een dode jongen.?
??1 HellsAngels?(2041 tweets, eerste tweet om 2012-09-21 21:28:35):
Onderstaande plaat laat een social graph zien met mentions en retweets van alle accounts (blauwe lijnen). De mentions en retweets van de Hells Angels en voorlichter Haren zijn in geel aangegeven om het contrast te kunnen zien.?
Onderstaande wordcloud laat zien wat het beeld was rond 21.30 uur op de 21e september.
Onderstaande figuren tonen de “Retweet ripples” na 1 uur en na 2 uur. De retweet ripple van 24 uur is elke lijn een uur, waarbij je kunt waarnemen hoe het gerucht nog wat?na-ijlt, maar grotendeels is uitgedoofd.?
De?retweet-ripple?visualisatie toont alle tweets over 1 onderwerp. Elk bolletje is een tweet. De eerste tweet over het onderwerp staat in het midden. Alle volgende tweets staan verder uit het midden: de afstand tot het midden is evenredig met de tijd sinds die eerste tweet. De tijd loopt dus van binnen naar buiten. De uren worden aangeven met cirkels: van binnen naar buiten stelt elke cirkel 10 minuten of 1 uur verstreken tijd voor sinds de eerste tweet. Retweets en mentions worden met een lijn verbonden met de originele tweet. Als een tweet wordt geretweet of gementioned, loopt er dus een lijn van die tweet naar de retweet/mention. Des te vaker een tweet wordt geretweet / gementioned, des te groter is het bolletje van die tweet. Tweets met meer dan 100 retweets / mentions zijn donkerblauw, net als al hun retweets en mentions.?
In de visualisaties van de laatste 2, de geruchten, zijn de tweets die het gerucht ontkennen rood gekleurd.
Retweet ripple na 1 uur (elke ring is 10 minuten):
Retweet ripple na 2 uur (elke ring is 10 minuten):
Retweet ripple na 24 uur?(iedere ring is 1 uur):
Deze tweet is vaak geretweet (2040 keer). Behalve deze retweets zijn er andere tweets die verwijzen naar deze grap, zoals: ‘Hells Angels Holland bieden op Twitter politie hulp aan omdat ‘ze het niet redden zo’. #projectx’. Onderstaande word cloud bevat woorden die statistisch onderscheidend zijn in het Twitterverkeer tussen 21:00 uur en 22:00 uur, ten opzichte van al het Project-X gerelateerde Twitterverkeer daarvoor. De word cloud laat zien dat de @HellsAngels tweet een van de belangrijkste ?hot topics? was het betreffende?uur.
2 Dood meisje?(11980 tweets, 1e tweet om 2012-09-21 21:45:01)
Na 21.45 uur die avond werd het doodgedrukte meisje ’trending’ binnen de ProjectX Haren communicatie. Hieronder is dat goed te zien in een wordcloud van dat moment.
Bekijk hieronder de animatie van dit gerucht, waarbij de rode tweets het gerucht ontkrachten of in twijfel trekken:
Retweet ripple na 1 uur?(iedere ring is 10 minuten):
Retweet ripple na 2 uur?(iedere ring is 10 minuten):
Retweet ripple na 24 uur?(iedere ring is 1 uur):
De visualisatie laat zien dat er niet ??n enkele tweet direct verantwoordelijk is voor alle retweets. De eerste meldingen op twitter over een dood meisje worden nauwelijks opgepakt door de twitter community. Na een paar minuten zijn er tweets die onafhankelijk van elkaar zijn gepost en door veel mensen worden geretweet.? Dat zou kunnen duiden op een externe bron, buiten twitter, die iets meldt over een dood meisje wat vervolgens door verschillende mensen wordt getweet. Ook is te zien dat de ontkennende tweets (rood) niet worden opgepakt door de Twitter community. Ze worden een aantal keren geretweet, maar lijken geen effect te hebben op de tweets die het gerucht bevestigen.?
3 Dode jongen?(202 tweets, eerste tweet om 2012-09-21 22:31:10)
Retweet ripple 1 uur (iedere ring is 10 minuten):
Retweet ripple 2 uur?(iedere ring is 10 minuten):
Retweet ripple 24 uur??(iedere ring is 1 uur):
Dit gerucht slaat bijna niet aan, in vergelijk met het gerucht over het dode meisje. Wel zijn er een aantal tweets die verwijzen naar een bericht over een dode jongen, zoals gerapporteerd via RTV noord.
Al voor het gerucht over het doodgedrukte meisje werd al over doden getwitterd.:
21:12:20 Enkele doden en vele gewonden door charges ME #projectx #haren
Van het eerste gerucht wordt direct duidelijk dat het om een grap gaat als we de link volgen waarop een foto van iemands kruin wordt getoond. In het tweede geval is het niet duidelijk dat het om een grap gaat. Toch is dit gerucht niet opgepikt, maar de volgende (vrijwel gelijktijdig verstuurd), over het doodgedrukte meisje, wel:
21:45:01 Meisje van 19 dood gedrukt in #haren #ProjectX?
21:45:41 Holy shit meisje doodgedrukt bij #ProjectXHaren
Vele factoren, zoals de grootte en invloedrijkheid van de sociale netwerken van deze gebruikers, kunnen eraan bijgedragen hebben dat dit laatste gerucht wel is opgepakt. Daarnaast is de specifieke omschrijving (slachtoffer: een jong meisje, leeftijd: 19, wijze van overlijden: doodgedrukt) mogelijk overtuigender geweest dan de vrij algemene tweet van 21:12. Binnen 1 minuut volgt de eerste retweet, na een kwartier komt de geruchtenstroom echt op gang. Om kwart over tien versterkt @HarenLive (nu @OnrustBrigade) het bericht door te twitteren dat de geruchten lijken te kloppen:
22:17:14 Geruchten lijken te kloppen. Steeds meer berichten over doodgedrukt 19-jarig meisje. Bizar. #ProjectXHaren #Haren #Projectx
@HarenLive wist op de dag van de rellen binnen 4 uur 12.000 volgers aan zich te binden.
Uiteraard is er veel meer onzin geproduceerd, waarvan veel berichtgeving als een lopend vuurtje rond gaat. Op zich is dit niet erg, maar als autoriteiten zich gaan baseren op social media-informatie dienen zij goede filters te hebben en mensen met verstand van zaken om de duiding te doen. Een paar voorbeelden staan hieronder. Neem berichtgeving die van belang is voor crowd control. De drukte werd geuit in vele tweets, maar kijk eens naar onderstaande foto’s. Veel van deze foto’s zijn eenvoudig als grap aan te merken. Toch zijn er enkele foto’s bij waarvan je zou denken dat het om de drukte gaat die er in het geval van projectX Haren was, zeker als je de serieuze berichtgevingstekst erbij ziet. Toch zijn al deze foto’s nep.
??
En dan de foto’s die geproduceerd werden ten aanzien van drank, drugsgebruik en rellen. Ogenschijnlijk echt, met de berichtgeving erbij, maar al snel als nep te classificeren als je Haren kent of tools gebruikt zoals?TinEye.
?
5. De dag zelf: wie waren er en zijn ooggetuigen en mogelijke relschoppers te detecteren?
Wie zijn er eigenlijk geweest? Deze vraag hebben wij via verschillende filter mechanismen geprobeerd te beantwoorden.
Om dit te bepalen kun je een combinatie gebruiken van meerdere methode. De meest eenvoudige, die in vrijwel alle gratis tools aanwezig is, is om te kijken naar tweets met een geotag. Die zijn eenvoudig te plotten op een kaart, dus daar kun je de ooggetuigen uit Haren vinden. Kleine kanttekening is wel dat een GPS?co?rdinaat?eenvoudig te ‘faken’ is, maar we gaan er in dit geval even uit dat de?co?rdinaten?kloppen. Zoals we in eerdere onderzoeken aangetoond hebben, is het percentage tweets met een geotag bijzonder klein te noemen. In de meeste gevallen ligt dat percentage rond 0,5% van alle tweets. Bij sommige incidenten zie je dat het iets hoger is, of toeneemt, omdat mensen hun GPS juist aanzetten bijvoorbeeld om te laten weten dat ze nog leven. Maar in het geval ProjectXHaren ligt dat percentage zelfs onder de 0,1% wat bijzonder laag te noemen is. Verklaringen van de jeugd die wij ontvingen waren dat veel jongeren het bewust uitzetten, omdat er steeds meer ouders zijn die meekijken. Hieronder eerst de grafiek met de absolute aantallen per tijdseenheid en daarna de grafiek met de percentages van het totaal aantal tweets. Hieronder zie je de grafiek met het aantal tweets dat voorzien is van GPS-tag en over ProjectX Haren ging.
Als we op de kaart kijken valt het aantal bruikbare tweets met geotags al helemaal tegen. In Haren zelf zijn op de 21e slechts tientallen tweets te vinden met een geotag.
Een andere indicator om te kijken wie er echt geweest kan zijn, is de gebruikte Twitterclient? Uit deze eigenschappen van een tweet is af te leiden op welke manier de tweets zijn geproduceerd (via het web of via een van de vele softwareprogramma’s en operating systemen). Aangezien de operating systemen Android en Apple ook met tablets gebruikt kunnen zijn, is alleen?enigszins?aannemelijk te maken dat de webclient?via een PC geproduceerd kan zijn. Mobile web en alle softwareprogramma’s kunnen mobiel geproduceerd zijn. Hoewel er wel enkele laptops gesignaleerd zijn in Haren die dag (maar minder op de avond), is aannemelijk dat alle webclient?gebruikers niet in de straten van Haren waren en dus geen ooggetuige kunnen zijn. Onderstaande grafieken laten zien wat de verhouding web vs (potentieel) mobiele clients is. ?Het is logisch te verwachten dat het percentage hoog is, aangezien veel jongeren een mobiele client gebruiken. De grafiek is nog onder te verdelen in alle typen Twitter clients die er zijn, maar we gaan voor verdere analyse even verder met de set van mobiele gebruikers.
Uit de handmatig en deels automatisch geannoteerde dataset zijn gebruikers ingedeeld in?categorie?n?op basis van de tweets, tijdstippen en foto’s die ze produceren.
Er zijn ongeveer 5000 tweeps die in de kritieke uren meer dan 15 tweets hebben verstuurd. Dit is een wat grotere groep, die je bijvoorbeeld ?live betrokkenen? zou kunnen noemen.?Er zijn, zoals eerder genoemd, ook 6500 gegeotagde tweets.?Uit de bio?s zijn via geboortedata en aanduidingen als ?12 jaar? of ?5H? voor ongeveer 30% van de tweeps leeftijdsindicaties te krijgen.
125 bio’s van de set van tweeps die wij als aanwezig hadden getagd, hebben een duidelijke locatie-aanwijzing in hun bio staan. Bijvoorbeeld Groningen, Amsterdam of hoogte-breedte co?rdinaten. Deze mensen hebben in totaal een ruime 2000 tweets verstuurd, die hier over de tijd in een heatmap zijn weergegeven. Onderstaande figuur toont slechts een stilstaand beeld van die animatie.
Hoewel de set van gebruikers misschien verre van representatief is (gezien het aantal) is wel opvallend dat het verkeer in eerste instantie sterk beperkt blijft tot Groningen en Eindhoven. Pas in aanloop van 21 september komen daar enkele ander steden bij. Opvallend is verder (zonder er een conclusie aan te verbinden) dat een aantal steden als Alkmaar, Arnhem en Rotterdam maar ook kleine dorpjes eigenlijk niet in deze set voorkomen. Waarneembaar is dat er groepen mensen/ jongeren zijn die elkaar aansteken binnen bepaalde gebieden ” als er een schaap over de dam is volgen er meer”. Een bepaalde kritische massa werd wel bereikt in een aantal groepen en gebieden (met name steden), maar in andere steden is dit veel minder gebeurd, afgaande op deze doorsnede. Ook is in de animatie (waarbij de tijd meeloopt) te zien dat er een duidelijk ??half vier? ? effect optreedt in deze groep; op dat moment komen de grote volumes op gang.
Van de harde kern, waarvan de identiteiten uiteraard niet bekend gemaakt zullen worden, is vrij eenvoudig een netwerkkaart te maken. Deze netwerkkaart is ook te maken binnen de context van de Project X Haren data, zodat duidelijk wordt wie met wie het over Project X Haren gehad heeft. Als je deze kaart in de tijd weergeeft, kun je reconstrueren hoe dit verlopen is. Hieronder wordt echter slechts een deel van die netwerkkaart getoond, waarbij duidelijk wordt dat bepaalde individuen (online) een belangrijke rol hebben vervuld. ?
Hierboven een voorbeeld van een netwerkkaart van vermeende relschoppers
In de film die we gemaakt hebben is te zien hoe de kaart van Nederland volstroomt met tweets
Eerder maakte Harro Ranter ook een mapping van zijn ruim 5000?#projectX?tweets uit 500.000 die een geografische locatie bevatten (bron).
Als laatste zijn er vele andere, meer kwalitatieve, analyses gemaakt over de rellen zelf en hoe het gedrag van jongeren is te verklaren, zoals onderstaand artikel in de secondant. Dit artikel gaat meer in op het digitale gedrag van deze jongeren, de media, de overheid en vele anderen.
Mochten we nog interessante analyses missen: laat het ons weten!
Project X Haren wordt in deze blog beschreven vanuit een drieluik. In de eerste plaats wordt hieronder een reconstructie beschreven aan de hand van de feiten uit het rapport van de commissie Cohen aangevuld met krantenartikelen en blogposts. Daarna volgt?de analyse en vervolgens de social media lessen die iedereen die betrokken was?hieruit kan trekken.
1. Merthe plaatst een linkje maar mist een vinkje
Zoals iedereen inmiddels weet was Merthe op 6 september vergeten een vinkje te zetten toen ze de uitnodiging voor haar ‘sweet sixteen’ feestje verstuurde naar haar vriendengroep. Een foutje dat makkelijk gemaakt kan worden (inmiddels is er tipboekje?om dit te voorkomen “Veilig Facebook voor iedereen“). De uitnodiging werd door de genodigden doorgestuurd naar anderen en wat begon als grap begon al snel uit de hand te lopen: het aantal aanmeldingen voor het feestje van Merthe werd snel verspreid onder de jeugd in (vooral) het noorden van het land.
En Merthe was niet de eerste die zoiets overkwam.?De Britse Rebecca Javeleau nodigde in 2010 een groep vriendinnen uit voor haar 15de verjaardag. Ze publiceerde haar adres op Facebook en deelde de pagina per ongeluk met de hele wereld.?21.000 jongeren?meldden zich aan voor het feest. Haar ouders zegden het feest af, politie patrouilleerde op de bewuste avond in hun straat in Hertfordshire. En in Duitsland had in juni 2011?Thessa?haar vrienden uitgenodigd voor haar zestiende verjaardag. Door een klein foutje werd haar uitnodiging openbaar gemaakt. 16.000 mensen lieten weten naar het evenement te komen. Thessa cancelde het feestje, maar er kwamen toch nog zo’n 1.600 jongeren opdagen. Ondanks de aanwezigheid van particuliere beveiligers en de politie liep de samenkomst van de jongeren uit de hand. Er werd met stenen en flessen gegooid, 11 mensen werden opgepakt en ??n agent raakte gewond. Ook??een feestje van de bewoners van een appartementencomplex in Giessen,?Duitsland, liep uit de hand toen er ?in juni bijna 1.000 mensen af opkwamen. Een groep van acht ruziezoekers zou op verschillende mensen hebben ingeslagen. E?n persoon werd met zware verwondingen afgevoerd naar het ziekenhuis; vier mensen werden opgepakt.
2. Kaping van het feestje en de lading van ‘ProjectX’
De uitnodiging voor het verjaardagsfeest werd ingetrokken, maar toch groeide het feestje uit tot een ware hype op social media. Dat kwam door de 21 jarige Jesse Hobson en iemand die zich ‘Ibe der Fuhrer‘ die op 7 september de Facebookpagina van het Project X feestje aanmaken, waarmee ze het feest van Merthe ‘kaapten’. Het duo zette, na het verwijderen van het oorspronkelijke feest, opnieuw een openbare uitnodiging op Facebook.?Project X?is een verwijzing naar de filmkomedie?Project X.?De 16 jarige Corey Delaney organiseerde al in 2008 in Melbourne een feestje met zo?n 500?man?dat de makers van de Project X film schijnt te hebben?ge?nspireerd? welke in maart 2012 wereldwijd?wordt gereleased.
De Project X Haren site, is een opvallende site, omdat iedere verwijzing naar het meisje zelf en haar huis ontbreekt. De site lijkt meer op een reclame voor de film dan voor een feestje in Haren. Die details worden wel ingevuld in de discussie tussen volgers, die elkaar het adres en de naam van het meisje toespelen. Via twitter wordt de hashtag van Project X verspreid, en ook 9GAG speelt een grote rol. Op 7 september zijn er al 3500 aanmeldingen voor het feestje.Via het bekende sneeuwbaleffect werden in korte tijd duizenden mensen uitgenodigd voor het feest. Op een gegeven moment?waren er meer dan 200.000 mensen uitgenodigd en 30.000 gaven aan dat ze kwamen op 21 september.?Ibe en Hobson verwijderden af en toe reacties die hen onwelgevallig waren.
Jesse Hobson uit Nieuw Zeeland en ‘Ibe Der F?hrer’
Opiniesite Joop.nl spoorde Hobson op en vroeg hem naar de motieven voor het feest. ‘Het leek me wel een leuke grap’, laat hij desgevraagd weten. Hobson kreeg van de familie van Merthe het verzoek het evenement van Facebook te verwijderen, maar hij weigerde dat. In een antwoord op dat verzoek van de familie postte Hobson ondermeer de woorden ‘Eat Shit’. Hobson zag ‘ergens op internet’ een oproep om te helpen bij het digitaal organiseren van een event. Dat leek hem wel leuk en hij stemde in. Hij wil niet zeggen op welke site de oproep werd gedaan. Hij weet ook niet door wie. ‘Hij noemde zich Peter Peterson, duidelijk een fake-naam en verwijderde kort daarop zijn profiel van Facebook.’ ?Overigens is dit geen verwijzing naar de Peter Petersenschool in Haren, waarschijnlijk gaat het om alterego’s uit het bekende Farmville spel.?Samen met de onbekende Ibe Der F?hrer staat hij nu bekend als de aanstichter van het ‘feest’ in Haren. Volgens Hobson is het de eerste keer dat hij zoiets deed en is hij ook niet van plan dit te herhalen. Hij ontkent een online pestkop te zijn.?Als Ubergeek85 is hij actief in de Piraten Partij in Nieuw Zeeland. Op fora vraagt hij zich af hoe de partij net ze snel net zo groot kan worden als in Duitsland.
Hobson kan misschien nog worden beschouwd als een onnozele maar nihilistische hals, die zich voor het karretje heeft laten spannen van kwaadwillenden. De Facebookpagina van de andere ‘organisator’ Ibe, lijkt op die van een heuse?internet-trol.?De pagina is getooid met foto’s van hakenkruizen en een profielfoto van Adolf Hitler. De meeste vrienden hebben nepaccounts waarop ze namen van bekende seriemoordenaars aannemen en er zitten ‘opvallende types’ bij als?Steven Chilton?en?Richard Burnish?van de Jezus Chatline in Oakland, die bv. online?exorcismes?uitvoert, of Jimmy Russels??die zichzelf?afbeeld als een Breivik
met een?mitrailleur. Hij is bovendien betrokken bij de Facebookgroep die het leuk vindt om de spot te drijven met kankerpati?nten?’Cancer is funny because people die‘ .Ibe der Fuhrer verborg zijn account geruime tijd , kwam daarna weer online, ditmaal zonder de Hitlerfoto en het hakenkruis, en nu lijkt de pagina weer verdwenen.
Maar het zaadje was geplant, de ProjectX ?meme? gestart (kopieergedrag rondom ‘iets’). In dit geval slaat het uitstekend aan, de meme is in dit geval: een feestje dat helemaal uit de hand loopt. Alle elementen van de rellen zaten er vanaf het begin in, misschien zelfs zonder dat de bedenkers het zelf erg serieus namen: feest, een overschot aan drank en drugs, mensen op de daken, vernieling. Neem deze vraag bijvoorbeeld: ?Peter Peterson, ik vraag me af of jij diegene bent die dat ?kabouter poppetje? met al die X-jes naar het epicentrum Haren zal brengen?? Peter Peterson/Petersen is degene die de site heeft aangemaakt. De kabouter in de film bevat drugs in de vorm van pillen. Het concept wordt de volgers al meteen duidelijk: ?Wordt keihard feest iedereen gewoon komen en party. Ook al is de ?deur? dicht!?
3. Hoe ontstaat een viral?
Binnen no-time?cre?ren?diverse personen en groepen promotie materiaal waar menig festival organisator jaloers op zou zijn. Tientallen posters, t-shirts, filmpjes en foto’s worden gemaakt en op grote schaal verspreid. ?Op Twitter gaat een limerick rond over Merthe:”Er was’ns een meisje uit Haren. Die wilde opvallend verjaren. Ze plaatste een linkje maar miste een vinkje. Nu zit heel Haren op blaren.”
Voorbeelden van de vele t-shirts die ontworpen werden en men kon kopen.
Festivalkaart
?
Een project X-poster wordt opgehangen op een school en op internet verschijnen vele grappen die wijd verspreid werden via social media.
Bovenstaande jongens uit Emmen hebben hun YouTube filmpje succesvol ‘geplugd’ en ook bekende media namen het over.
Hoe een Facebookfeestje een mediafeestje werd
Opiniesite Joop.nl schrijft erover op zondag 16 september, maar zonder de naam van het dorp te noemen. ?Paniek in dorp: Meisje zet verjaardagsparty opFacebook.??Dat bericht wordt dan nog niet overgenomen door andere media. Dat gebeurt wel als?Trouw er op dinsdag 18 september een artikel over publiceert:??Het verjaardagsfeestje van een meisje uit Haren, in Groningen, lijkt gigantisch uit de hand te lopen?.?Trouw tilde?het nieuws naar de traditionele media, en tot dat moment hebben zich op Facebook een kleine vijfduizend jongeren aangemeld voor Project X. Er is gebeld met een woordvoerder van de gemeente die het probeert te relativeren, maar die wel zegt dat een noodverordening of samenscholingsverbod tot de mogelijkheden behoort.?Die noodverordening vormt voor andere media het signaal dat de gemeente het feestje kennelijk serieus neemt. Dus wordt het nieuws vervolgens overgenomen door het ANP en door allerlei nieuws websites van?Nu.nl,?NOS op 3,?Spits,Telegraaf,?AD, en?Editie.nl. In veel artikelen wordt vervolgens geschreven dat Haren al een noodverordening heeft afgekondigd terwijl het alleen maar geopperd is als mogelijkheid, evenals inzet ME.?Die stukken verschijnen allemaal in de loop van de middag op dinsdag de 18e. Vaak bevatten ze links naar Facebook en naar de diverse?teasers?of de sites?nemen het promotiemateriaal zelfs 1-op1 over (zoals?Trouw?doet).
Die dinsdag verdubbelt het aantal,?en elk volgend duizendtal wordt gevierd alsof het winnende rondetijden zijn. “Zie je wel dat het kan. Cool.” De toon is?vrolijk, tegendraads, een beetje anarchistisch. 3FM, 538 en?Q Music pikken het op. SLAM FM maakt een ?leader? over??the party that will bring an entire nation to the ground?; het?wordt een topfeest, twittert SLAM-dj Dani?l Lippens. De?jongerenstations zien de humor in van een klein, rijk en?vast wel burgerlijk dorp dat zich geen raad weet met jongerencultuur en sociale media.?In de Coen & Sander Show, ?s middags om vier uur bij BNN?op 3FM, maakt deejay Timur Perlin zich ook vrolijk over burgemeester Bats. Die heeft gezegd dat er ?in beginsel?geen feest in Haren? is. “In beginsel”, jent Timur, “is het feest?ook niet op de Stationsweg en in beginsel rijden er ook niet?twee keer per uur treinen van Groningen naar Assen, die?ook niet stoppen in Haren.” De dj belt Merthe. “Hoe laat begint het”, vraagt Timur. “Leuke vraag”, antwoordt Merthe, “maar ik mag er niks over zeggen.” Nog twee keer herhaalt ze dat het feest niet doorgaat, maar Timur doet alsof hij dat niet kan geloven. “Je had zesduizend cadeautjes kunnen krijgen”, oppert de dj. Dat zou leuk zijn, reageert Merthe, “maar daar kan ik ?een nieuw huis van bouwen.” “Jeetje”, doet Timur verbouwereerd. “Vind je dat niet een beetje overdreven? Ze nemen het allemaal zo serieus. Het gaat toch om een geintje op Facebook?” “Dat klopt”, zegt Merthe. “Maar het is toch best serieus. Ben ik trouwens op de radio op het moment?” “Jaaah”, joelt Timur. “Op 3FM. Merthe!”.?Het aantal mensen dat op Facebook heeft aangegeven te zullen deelnemen groeit snel naar 30.000 en gaat daar vrijdag nog eens ruim overheen.
ProjectX kan vergeleken worden met een flashmob?waarin een grote meute zich in een flits mobiliseert, steeds vaker via social media, om iets ongebruikelijks te doen. Het aantal deelnemers staat niet van tevoren vast, maar hoe meer hoe succesvoller de flashmob. Normaal wordt dit gedaan om iets ludieks te doen, een dansje op een plein, of om aandacht te vragen voor een maatschappelijk probleem. In Amsterdam kwamen afgelopen winter vijftienhonderd schaatsende feestgangers bij elkaar op een?ge?mproviseerde?ijs-disco op de Keizersgracht.?Maar hoe werkt zo’n flitsmeute eigenlijk? In februari 2010 voorspelt Tom Scott soortgelijke gebeurtenissen als in Haren al:
En bekijk ook het filmpje dat gemaakt werd nalv Project X, en het laat zien hoe het aanbieden van een broodrooster op Marktplaats kan leiden tot een uit de hand gelopen grap van een broodrooster feestje.
We weten eigenlijk al langer dat grappig bedoelde flashmobs kunnen uitmonden in geweld. Er is zelfs een website waarop wat voorbeelden zijn verzameld. Toch is het lastig van te voren te vertellen hoeveel mensen er komen en of er risicovolle?ingredi?nten?inzitten, waarmee de impact op de openbare orde en veiligheid in het algemeen moeilijk is te voorspellen. Nu heeft de lading ProjectX bij het feestje wel wat gewelddadige componenten: er komt onder andere een vlammenwerper in voor, iemand slaat met een honkbalknuppel een kabouter met coke doormidden en het zwembad van de feestvilla moet het ontzien.
De ouders van Merthe hadden eerder al een bezorgde?brief?gestuurd om hun buren te informeren. Nadat Merthes feestje gekaapt is, heeft de vader overal aangeklopt, “bij het nationale cybercrime meldpunt, het rijks juridisch loket, het pestweb en vraaghetdepolitie.nl” ? maar niemand kan helpen: “Het is bijna te bizar voor woorden”. De vader van Merthe, deed in de media nog een oproep om het tij te keren. ‘Ik snap dat de jeugd dit fantastisch vindt, maar ik wil toch echt iedereen oproepen om niet naar Haren te komen. Ook doe ik een beroep op de ouders van de kinderen die naar Haren willen komen. Houd ze morgen thuis zodat alles met een sisser kan aflopen.’?Om de jarige Merthe te troosten heeft haar vader besloten een surprise party te organiseren op hun onderduikadres.
De politie is?not amused?en heeft dranghekken klaargezet en de toegangswegen naar de ‘feestlocatie’ afgesloten. ME-busjes staan verdekt opgesteld om eventuele relschoppers aan te pakken. De gemeente Haren houdt vol dat de fuif niet doorgaat “er is geen feest” herhaalt Burgemeester Bats, maar daar hebben internetters geen boodschap aan “waar is dat feestje, hier is dat feestje” wordt de ‘gag’. Het feest is uitgegroeid tot een hype: onbekenden hebben een ‘festivalsite’ online gezet en er zijn tientallen grote posters in omloop met uitnodiging voor het event.
Iedereen op de been
Al een dag eerder reizen mensen naar Haren om zich?op de foto?te laten zetten voor het feesthuis. Onbekenden hebben op het asfalt voor het huis van Merthe met graffiti een grote, witte X gespoten. Caf?s in Groningen kondigen al een afterparty aan.Productiebedrijf SA Multimedia meldt op NU.nl dat het vanavond een onbemand vliegtuigje beelden laat maken van het ‘Project X’-Facebookfeest. Deze beelden zullen van ongeveer 19:00u?live uitgezonden?worden op internet.?Naar aanleiding van de ophef vertoont de bioscoop in de Groningse Euroborg vandaag de film Project X. Deze film gaat over een feest dat via social media volledig uit de hand loopt. Sommige ondernemers in Haren slaan extra in, want het is de 21e immers koopavond. Een aantal van hen is ook actief op social media en maakt reclame richting de feestgangers. Vorig jaar in Hamburg bracht zo’n Facebookfeest zo’n 1500 jongeren op de been. Gebruikelijk is dat lang niet alle mensen die hebben aangegeven deel te zullen nemen, ook op komen dagen.
De gemeente Haren trad op 18 september in overleg met de politie. Er werd een noodverordening opgesteld, die ingezet zou worden als het ‘feest’ zou escaleren. Gemeente Haren geeft aan “Er is geen feest in Haren. We verwachten wel bezoekers. Hoeveel, kunnen we niet goed inschatten. We houden rekening met verschillende scenario?s, van een kleine groep nieuwsgierigen tot een grote groep met een paar raddraaiers. Bij alle scenario?s hebben we de passende maatregelen direct bij de hand.” Haren is gewoon per auto bereikbaar en ook treinen en bussen reiden volgens schema, wel wordt de Stationsweg afgesloten. De verkeerscirculatie wordt in de gaten gehouden en ze handelen wanneer nodig. “Hoeft u vanavond niet in Haren te zijn? Kom dan niet.”
Uit angst voor diefstal (’trophy’) haalt de gemeente een straatnaambord weg in de Stationsweg.
Op Facebook verschijnen nu niet tweehonderd berichtjes?per dag over Haren, maar enkele honderden per uur. Waar?gaan we slapen, is er muziek, daar hebben ze het over. Komt Kraantje Pappie, zoals een gerucht op Twitter wil? En?Yellow Claw? En Ruud de Wild? En soms ? in 230 van de?50.000 berichten ? vraagt er iemand naar ?de kabouter?, want ze zijn niet van plan alleen maar ranja te drinken. En?die noodverordening dan? Zegt niets, schrijft Misha. Je?kunt gefouilleerd worden, maar als je die pillen nou maar in je ondergoed opbergt. “En gedraag je gewoon. Niet bushokjes naar de tering schoppen of elkaar kapot knallen of?steken what ever. Liefdevol mensen. LIEFDEEE”.
Op 19 september 2012 waren er ongeveer 80.000 mensen uitgenodigd, waarvan 8.000 hadden aangegeven te komen. Tussen 19 en 21 september groeide het naar 250.000 genodigden, waarvan 30.000 aangaven te komen. Omdat er duidelijk een?exponenti?le groei?van het aantal genodigden te zien was vanaf het moment dat het bericht landelijk nieuws werd, ontstonden er discussies over de rol van de?traditionele media?ten opzichte van die van het internet (sociale media?in het bijzonder) bij de verspreiding en het uitvergroten van het nieuws. De hype nam in de?sociale media?zeer grote afmetingen aan. Op?Twitter?stond de teller op 21 september op meer dan 500.000 berichten. Nieuws in Haren is al bijzonder, maar nu was Haren niet alleen nationaal nieuws, maar ook CNN iReport bericht erover.
Feest komt op gang
Iets na 3 uur komen de scholen uit en iedereen neemt een kijkje, hangt wat rond. Media is in grote getalen aanwezig en de bus van SimoneFM installeert zich om tot 8 uur die avond live uit te zenden vanaf de feestlocatie in Haren. Ook Rutger Castricum van Pownews is gesignaleerd en Man Bijt Hond deelt feesthoedjes uit. Vanuit het gemeentehuis Haren wordt social media gemonitord.
??
Om?16:00 gaat de ?offici?le??Project X Haren Livestream?online. De stream wordt in totaal bekeken door honderdduizenden nieuwsgierigen.In rap tempo plaatst gemeente en politie dranghekken en worden straatnaamborden verwijderd. Helaas gebruiken de feestgangers geen kaarten, maar hun smartphone. Navigeren is geen kunst. Een grote groep jongeren verzamelt zich bij de afgesloten Stationsweg. ?Er is er ??n jarig?? wordt luidkeels ingezet. Fotografen en journalisten zwermen om de groep heen. Jongeren drinken bier, zingen nog een lied en overspoelen Twitter met foto?s en oproepen ??een feestje te komen vieren?. Immers is Merthe jarig.
In de loop van de dag kwamen een paar honderd nieuwsgierigen naar het ?Wassenaar van het Noorden?, maar het bezoekersaantal leek aan het begin van de avond af te nemen. Rond half acht stroomden echter duizenden bezoekers toe. De sfeer was aanvankelijk nog gemoedelijk, maar tegen negen uur sloeg dit om en ontstonden er rellen.
?
De menigte komt o.a. over de Rijksstraatweg binnen, de verbindingsweg tussen Groningen Haren, via het NS station en via de A28.
De sfeer slaat om
De sfeer wordt rond 19:30 grimmig. Jongeren gooien blikken bier naar de Mobiele Eenheid. De verjaardagsliedjes worden nu afgewisseld met spreekkoren gericht tegen de politie. Al snel begint mem wegbewijzering en lantarenpalen uit de grond te trekken. Deze voorwerpen worden, net zoals bloembakken en fietsen, richting de politie geslingerd. De Mobiele Eenheid, in eerste instantie bestaande uit tientallen, wordt later versterkt door ME uit andere provincies. Onder het geblaf van de hondenbrigade worden de eerste charges uitgevoerd. ?ME voorwaarts?. Er rake klappen uitgedeeld. Omstanders/relschoppers raken gewond, maar ook een reeks agenten gewond geraakt.?Het aantal aanhoudingen beperkt zich tot enkele tientallen. Mensen melden zich in het ziekenhuis voornamelijk met snij- en hoofdwonden en kneuzingen. In een enkel geval was er sprake van een botbreuk. Een bejaarde man werd in zijn woning overvallen en raakte zwaargewond.?De livestream van RTV Noord en de radio-uitzending van RTV Noord verslaat de rellen. Van korte duur zal blijken, want de verslaggever wordt door een ME-er neergeslagen. @HarenLive begint omstreeks 21:30 de eerste berichten te twitteren en zal uitgroeien tot een?trending topic?met op het hoogtepunt 11.883 volgers.
Terwijl het kat-en-muisspel tussen de politie en de jeugd voortduurt sneuvelen ruiten, bushokjes, lantarenpalen sneuvelen en auto?s worden in brand gestoken. Buurtbewoners verdedigen bezittingen met hockeysticks. Oudere buurtbewoners kijken vanuit hun huis toe hoe een auto in de straat wordt gekanteld. In Haren en op Twitter doet het bericht de ronde dat een 19-jarig meisje zou zijn verdrukt. De politiewoordvoerder laat weten dat dit niet bevestigd kan worden, en het werd een hardnekkig gerucht, mede omdat de hulpdiensten niet eenvoudig ter plaatse konden komen.
19 jarig meisje doodgedrukt bij dat "feest" in Haren, echt erg man..
Dat de eerste gewonden zijn gevallen blijkt uit de ambulances die zich een weg door Haren proberen te banen. Niet alleen de Mobiele Eenheid ondervind tegenstand van de jongeren. Ook medisch personeel moet het ontgelden. De jongeren die wel voor een echt ?feestje? kwamen proberen Haren te verlaten of schuilen in woningen. Opgefokte vandalen gooien steeds meer loodzware voorwerpen naar de politie. De schoongeveegde straten lijken stille getuigen van een oorlog. De rellen verplaatsen zich naar het centrum. Wildplassers ontheiligen de lokale kerk, bosschages worden in brand gestoken en winkelruiten sneuvelen. De plaatselijke Albert Heijn wordt onder luid gejoel ontdaan van sigaretten. Ondanks dat een kleine groep vandalen zich in de Albert Heijn waagt staat een grote groep hen buiten aan te moedigen. Op RTV Noord wist burgemeester Bats te melden dat ?Men zich op het ergste had voorbereid. Alleen dit niet.? Het Universitair Medisch Centrum Groningen meldde na 00:00 uur dat men extra trauma-artsen had opgeroepen. Ondanks dat om 00:30 het aantal jongeren aanzienlijk was afgenomen was de situatie verre van onder controle. Wanneer een stoet jongeren zich richting de Vondellaan begaf ontdoen vandalen tientallen leegstaande bussen van hun ramen. Enkele jongeren wisten op het dak van een woning te komen. Scenes uit de film Project X werden realiteit. Het is begonnen te regenen en rond 01:30 keert de rust terug. Het voorgenomen feestje van Merthe was veranderd in een veldslag. De Slag om Haren.
?????
De nasleep
Project CleanX
Na de rellen werd op Facebook een oproep gedaan om op zaterdag 22 september 2012 te helpen met het opruimen.?Binnen een uur heeft de pagina al 6500 likes. Hoe goed ook bedoeld zit Haren niet te wachten op een nieuwe hoos aan mensen. Het dorp is immers te klein voor dergelijke aantallen die er dit keer met de bezem doorheen gaan.
Project SuspectX
Bij de politie en de nationale recherche kwam na diverse oproepen op Twitter, op de politiewebsite en in de media heel veel beeldmateriaal van de rellen binnen. Aan de hand van de beelden werden later nog veel meer aanhoudingen verricht. Tot en met 12 oktober 2012 heeft de politie in totaliteit 54 arrestaties verricht. Het betrof voornamelijk personen uit het noorden van het land. Twee journalisten, een van?RTV Noord?en een van?RTV Drenthe, hebben na de rellen aangifte tegen de politie gedaan. Dit omdat zij beiden klappen hebben gekregen van de ME, terwijl ze (herkenbaar) hun beroep aan het uitoefenen waren.?Burgers creeerden een Facebookpagina waarop beelden van de relschoppers werden verzameld.?Op 30 oktober ?liet de politie herkenbare foto’s van ruim tien relschoppers zien in?Opsporing Verzocht. Een groot deel van hen werden direct herkend. Een week eerder liet de politie al zes foto’s zien, maar de verdachten daarop waren bewust onherkenbaar gemaakt om hen de gelegenheid te geven zich te melden. Als de verdachten zich niet zouden melden, dan zouden ze herkenbaar in beeld worden gebracht. Na deze waarschuwing meldden een aantal relschoppers zichzelf. Haren bleef achter met ruim een kwart miljoen schade.
ProjectX copycats
Na afloop werden er diverse andere Project X-oproepen gedaan.?Op 22 september werd in?Schiedam?een zevental jongeren, die bij een treinstation bijeen waren gekomen na een Project X-oproep, wegens opruiing aangehouden. De 22e is ook een groep relschoppers in Leeuwarden gearresteerd die een herhaling van Haren wilden veroorzaken. Op 22 september werd de uitnodiging voor Project X Gouda verwijderd en uit voorzorg zal?Gouda?op 27 oktobervrijwel volledig op slot voor Project X. De gemeente?Arnhem?sloot op 28 september de belangrijkste toegangswegen naar Arnhem af na een aankondiging van een Project X feest in de wijk?Klarendal. Er gold een noodbevel?en de politie stuurde enkele personen de stad uit en hield er een aantal aan. Verder bleef het rustig. In?Uden?werd een 15-jarige jongen gearresteerd nadat deze een oproep had gedaan op Twitter voor een Project X-feest. In Duitsland pleegt een jongen zelfmoord?vlak voor zijn achttiende verjaardag nadat hij dezelfde fout als Merthe begaat (vinkje vergeten) en honderden aanmeldingen.
Veiligheid was al miljarden te duur volgens de Nijmeegse hoogleraar Ira Helsloot, maar dat wordt met het hermetisch afzetten van Arnhem en de vele inzet van politie in al deze plaatsen niet minder.
Haren blijft doelwit…
Een week na Project X Haren doemde de oproep voor een?zogenaamde stille tocht op, en werd op Twitter veel over gesproken. Omdat die tweets slechts een link bevatten naar de losse pagina van de Speld, bleek al snel uit de reacties op Twitter dat niet iedereen doorhad dat het hier om een grap ging. Ook al zegt de Speld van zichzelf een betrouwbare bron te zijn, de site staat bekend om de ironische berichten.
Toen het einde van de wereld naderde, leek het GeenStijl een leuke grap om te verzamelen in Haren. Ze hadden immers al een armageddon overleefd, aldus GeenStijl die het postermateriaal al had uitgewerkt en de hashtag #ProjectMayaHaren aandroeg. De berg in Bugarach?die om veiligheidsredenen hermetisch werd afgesloten was immers wat ver weg om het te vieren. Excuses volgden?nadat de gemeente Haren?contact opnam en de meeste reaguurders werden negatiever over de acties van GeenStijl die volgden, zoals bij de nieuwjaarsreceptie waar de Burgemeester dit keer iedereen zelf uitnodigde voor een drankje op het gemeentehuis.
En dan… de onvermijdelijke schuldvraag
De vraag rees bij velen al snel bij wie de schuld ligt dat er zoveel mensen naar Haren hebben komen, waarvan een deel ging rellen. Had de politie wel goed gekeken op social media?en hadden ze gefaald bij het optreden? Had men het wel goed zien aankomen en was de lokale driehoek met Burgemeester Bats aan kop wel op alle scenario’s voorbereid? Snappen politici en bestuurders social media eigenlijk?wel? En zijn de verwachtingen van burgers niet te hoog als het gaat om het reageren op nieuwe media?van hulpdiensten? Of was het de schuld van Facebook, zoals een Duitse minister beweerde? Was het de schuld van de media?die flinke olie op het vuur gooide? Waren het de ondernemers of artiesten zoals Kraantje Pappie die hun duit in het zakje deden?
Of waren het de ouders die hun kinderen niet thuishielden of het internetgedrag van hun spruiten niet kennen? Of waren het de jongeren zelf die niet doorhebben dat Haren zullen grote mensenmassa’s niet kan ontvangen? En niet in de laatste plaats de mogelijke relschoppers die willens en wetens op dit feest afkwamen. Slechts weinigen hebben exuses gemaakt. 3FM-Dj Timur wist zich in te dekken met de Tweet ?Ok?, laat ik de eerste zijn: dat was heel onverstandig van me om op de radio iedereen op te roepen naar Haren te komen. Excuus.??Wie is de schuldige dan wel?
Het mediadebat in Haren en de journalistieke nazit in?Amsterdam hebben wel geleid tot enige zelfreflectie, maar niet tot excuses. De meeste nieuwsmedia geven toe dat niet alle berichtgeving even handig of correct was misschien, maar dat hen geen blaam treft, ?en entertainment media zoals SimoneFM zou zo weer een bus sturen.??Veel partijen geven hun reactie, soms vanuit de heup geschoten, zoals Gerrit van de Kamp, de voorzitter van politievakbond ACP, die tweets van onruststokers wil kunnen verwijderen?en Bits of Freedom die er op reageert, alsook het?#DWDD item met?Alexander Kl?pping en Danny Meki?. Thomas Bruning van de journalistieke vakbond NVJ?vindt het onterecht?om de media aan te wijzen als veroorzaker van de rellen, terwijl Peter Vasterman hier juist op ingaat.?Maar ook?NOS?hoofdredacteur reageert?en3FM-dj Giel reageerde “Flikker op. De hooligans zijn de schuldigen”, waarvoor Theodor Holman een klassieke verklaring geeft met “Haren in context“. Een oud-officier laakt de aanpak en Burgemeester Rob Bats van Haren geeft veel later toe dat het hem niet is gelukt de veiligheid te garanderen tijdens de Facebookrellen in september. Ook benoemt hij dat de politie ‘kennelijk niet op alles was voorbereid’ en ‘Met de wijsheid van dat moment dacht ik de juiste beslissing te hebben gemaakt’. Dat zei hij op 27 december in het EO-programma De Vijfde Dag.
Na enkele dagen wordt aangekondigd dat Job Cohen de commissie?leidt die onderzoek?in opdracht van de lokale driehoek doet naar de rellen in de nacht van vrijdag op zaterdag in Haren en wat de rol van de Groningse gemeente is geweest. Zij nemen tot april de tijd (zes maanden) om te evalueren wat het optreden van de overheid in den brede is geweest, de rol van de (sociale) media ?en hoe diverse betrokkenen dit beleefd hebben. In de tussentijd verschijnen nog diverse analyses van het incident, zoals ?de tijdslijn?van RTV Noord en?het?8 pagina tellende analyse van Dagblad van het Noorden:
Op donderdag 4 oktober 2012 organiseerde?tweetonderzoek.nl olv Thomas Boeschoten?(daarna toegevoegd aan commisie Cohen)?een Hackathon over ProjectX Haren.?Op die dag bundelden onderzoekers en studenten van o.a. Universiteit Utrecht en?Amsterdam, datajournalisten en andere ge?nteresseerden de krachten om 500.000 tweets over ProjectX Haren te onderzoeken, te analyseren en te visualiseren. Ook?Harro Ranter?deed daaraan mee en hij heeft zijn verzamelde Twitterdataset beschikbaar gesteld en op?Twetrics?enkele impressies geplaatst.?Ritzo ten Cate?analyseerde?eerst kwalitatief?de Facebook data en besloot later?de gevangen dataset?van Clockwork (Rienk Prinsen) te ontsluiten voor nadere analyse, terwijl?Oane Hettema?en?Gideon de Kok?al eerder?15.000 Facebookposts op een?rijtje?zetten.?Martijn Kriens?van Upstream plaatste beknopte analyses in een?artikel?en?presentatie, gebruikmakend van?Coosto. Peter Vasterman plaatste een stuk over?Sociale onrust en sociale media?in?Magazine Nationale Veiligheid en crisisbeheersing?(pag #12) en Ina Strating?maakte een?Storify?met een interessante selectie tweets.
Bekijk bovenstaande reconstructie in een verkorte presentatie:
Voor een nadere analyse van TNO kun je hier deel twee van deze blogpost bekijken.
Er is veel gesproken en hopelijk ook geleerd van Project X. Project X-feest is ook nog het woord van het jaar geworden en Project X was de meest gedownloade film van 2012. Benieuwd wat 2013 gaat brengen, het jaar waarin Project X the sequel uitkomt (…) ?en dit type fenomeen in Nederland en elders zomaar weer kan ontstaan…
Bronnen: Dagblad van het Noorden, AD, Harener Weekblad, Projectxlive.com, De Nieuwe Reporter.
De Groningse politie heeft Twitter ingezet om razendsnel berichtjes te versturen naar en te ontvangen van burgers over een reeks branden die Veendam in 2010 hebben geteistert. Ze hoopt dat de gouden tip over de pyromaan er snel bij zal zitten. De politie hoopt zo informatie binnen te halen die ze anders via de klassieke manieren niet had gekregen. Vooral de jeugd zit veel achter het computerscherm en is een interessante doelgroep.
Tevens wordt het drukbezochte YouTube ook ingezet. De politie draait er een bewakingsfilmpje op, dat gemaakt werd toen een brand in een winkel het leven kostte van een brandweerman. De opnamen van de bewakingscamera in het centrum van Veendam worden verwerkt in een opsporingsfilmpje op het YouTube-kanaal politiegrn. De politie Groningen vermoedt dat de verdachte betrokken is bij brandstichting. Hoewel de bewakingsbeelden weinig onthullen, komen er toch tips binnen van mensen die de persoon menen te herkennen. In mei 2010, nadat het filmpje 48.000 keer is bekeken, werd een verdachte aangehouden.
Op 15 juni werd in Vancouver de beslissende wedstrijd voor de Stanley Cup (de ijshockeybeker, vergelijkbaar met de Champions League-finale of de WK-finale in het voetbal) gespeeld. Na deze wedstrijd, die werd verloren door de thuisspelende Vancouver Canucks, braken grote rellen uit in het centrum van Vancouver. De politie werd hier door verrast. Er waren veel meer mensen op de been dan dat de politie had verwacht, de massa bestond uit dronken jonge-mannen, die ook nog eens diep teleurgesteld waren. Voor de wedstrijd waren er geen aanwijzingen dat er rellen zouden uitbreken: dat is ongewoon bij het ijshockey. Er waren geen aanwijzingen binnengekomen vanuit agenten (ook niet van wijkagenten of schoolmedewerkers), geen telefoontjes van burgers, niets van andere publieke partners en er was ook niets voorbij gekomen op social media dat wees op rellen. Bovendien is er geen traditie van rellen: een jaar eerder was bijvoorbeeld de ijshockeyfinale van de Olympische Spelen, ook in Vancouver, probleemloos verlopen. Er waren ??n keer eerder rellen geweest, maar dat was in 1994, dus 17 jaar geleden. Dit leidde er toe dat er veel te weinig politieagenten beschikbaar waren en de agenten die ter plekke waren, waren niet goed uitgerust. Aan het uitbreken van rellen werd meegewerkt door duizenden mensen. Een deel daarvan deed actief mee, een ander deel film-de het met telefoons en juichte het toe. Zij zorgden voor een menselijk schild rondom de kern van de rellen, die een spoor van vernieling achterlieten.
De voorbereiding op communicatiegebied was niet gericht op rellen. Tijdens de eerdere wed-strijden was al duidelijk geworden dat er veel media-aandacht was. Daarom waren er twee ?media officers? fulltime beschikbaar. Zij waren strategisch gepositioneerd op twee plekken waar veel gebeurde. Zij waren verantwoordelijk voor het communiceren met de pers: het ge-ven van interviews, informeren over de veiligheid van het publiek, verkeersmaatregelen, statistieken over bijvoorbeeld het aantal fans, maar ook voor de social media monitoring en communicatie via social media. Twitter, Flickr en Facebook werden tijdens alle wedstrijden gebruikt om te communiceren met het publiek.
Voor de wedstrijd begon, werd al getwitterd door de politie. Het doel van deze tweets was om een positieve boodschap uit te zenden, met een vriendelijke toon, om een veilige viering mogelijk te maken. Bij de start van de wedstrijd werd onmiddellijk getweet dat de locatie waar fans op een groot scherm naar de wedstrijd keken vol was. De toon van de berichten veranderde toen: het bleef optimistisch, maar ook waarschuwend van toon. Die omslag kwam op basis van de grootte van het publiek en het gedrag dat werd gezien op videobeelden van het publiek. Aangegeven werd bijvoorbeeld welke pleinen nog toegankelijk waren en welke straten waren afgesloten vanwege de grote mensenmassa.
Toen de wedstrijd vorderde, kwamen steeds meer meldingen van vandalisme binnen. De spanning onder het publiek nam toe. Toen de eerste auto in brand werd gestoken, realiseerde men zich dat er geen plan was voor social media tijdens onrust in het publiek of tijdens rellen. Er waren wel wat tweets voorbereid, maar deze waren niet geschikt voor de situatie die nu ontstond. Dat zorgde voor vertraging in de berichten over de actuele situatie: tweets moesten worden afgestemd met de aansturing binnen het korps. Besloten werd om Twitter te gebrui-ken om het publiek aan te moedigen om rustig te blijven en om het publiek aan te spreken om de hulpdiensten hun werk te kunnen laten doen. Hierbij werden soms ook berichten geret-weet van bijvoorbeeld de burgemeester.
Veel bizarre foto’s en bekijk er hier nog meer, of bekijk diverse filmpjes, zoals deze montage.
Al snel boden mensen aan om bewijsmateriaal, foto?s en video?s aan te leveren. Gevraagd werd om deze informatie nog even te bewaren, de politie kwam hier in een later stadium op terug. Op dat moment kon men de hoeveelheid informatie niet behappen. Tijdens de rellen werd verder in de tweets gefocust op het geven van informatie aan burgers over wat zij moes-ten doen en hoe zij de binnenstad konden verlaten. Alle tweets werden tientallen keren ge-retweet. Het aantal volgers steeg tijdens de wedstrijd en de daaropvolgende rellen van 10.400 naar 13.170. In de daaropvolgende dagen kwamen er nog 2.000 nieuwe volgers bij.
Bekijk onderstaande politie auto van de Vancouver Police Department (VPD), volgeplakt met post-its waarin steun wordt geuit.
En niet alles was kommer en kwel:
Bovenstaande foto werd een viral op Twitter en men zocht uit hoe dit kon gebeuren: zie hier?en de verklaring later met het stel.
Opsporing en social media
Om bovenstaande foto in extreem gedetailleerd te bekijken, en wellicht te zien dat je er zelf tussen staat: klik dan?hier!
En enorme zee van fans kwam naar downtown Vancouver voor de laastet wedstrijd in de finale van de Stanley Cup playoffs. Op deze foto lijkt het enorm indrukwekkend, maar het is eigenlijk een slim aan elkaar geplakte foto. De foto bestaat uit 218 verschillende foto’s die in een periode van 15 minuten zijn gemaakt. Deze foto trok natuurlijk de aandacht van vele Canadezen, zeker toen er een campagne voor opsporing werd gestart via Facebook, op zoek naar de relschoppers. Fans van het team, the Canucks, haastten zichzelf om zichzelf te ’taggen’ (identificeren) op de Facebook pagina, wat voor Facebook een ?tagging? record betekende. Het taggen ging middels het in-en uitzoomen op de foto op de social networking website en je kon gezichten die je herkende een naam geven.
De foto werd meer dan 9,500 keer getagged ? meer dan het record tot dan toe van 7,000 bij het Glastonbury muziek festival in Somerset. De initiatiefnemers hopen op 10,000 tags, om dit record een officieel Guinness record te maken waarbij de elke tag door een unieke gebruiker is gemaakt en de spelregel is dat je alleen jezelf kan taggen. Natuurlijk kijkt de politie mee met het taggen van deze IDs, ook al is het een burgerinitiatief. Zij moeten de rellen onderzoeken en de daders opsporen. Tijdens de rellen sneuvelden winkelruiten. auto’s werden in brand gestoken en er werd geplunderd. Zo’n 100 verdachten werden gearresteerd voor verstoring van de openbare orde of publiek dronkenschap. Toch is het onbekend of deze verdachten in de foto’s voorkwamen van Gigapixel fotografe Ronnie Miranda. Om de foto te maken plakte zij 218 foto’s aan elkaar in een grid van 12 bij 18. Het resultaat was een enorme foto met 2,110 megapixels. De foto is genomen op een moment dat de rellen nog moesten beginnen, zodat de identiteit gekoppeld kan worden. Op deze manier kan de politie handig aansluiten bij een burgerinitiatief. Of had de politie ook zelf zo’n initiatief kunnen ontplooien? Want als daders meedoen in het taggen van deze foto’s (door elkaar aan te wijzen), kan dat de opsporing in zo’n enorme massa behoorlijk versnellen.
Net als de Londonse rellen was er in Vancouver ook een CleanUp project via Facebook om de stad schoon te krijgen en werdern er sticky notes op Politie auto’s geplakt met steunbetuigingen en excuses:
Bronnen: Daily Mail, Twitter voor Crowd Control, en het rapport dat de politie in Vancouver zelf achteraf opmaakte na zeer uit-gebreid onderzoek (o.a. 115 interviews):
Op 3 mei 2011 stond een interessant artikel in de Belgische krant de Gazet van Antwerpen. Hier stond het verhaal van de eerste twitter berichten over de aanval op Osama Bin Laden. Hieronder staat het artikel met verwijzingen beschreven.
Sohaib Athar zet het bericht zondagavond op zijn site: ‘Een helikopter hangt boven Abbottabad om 1 uur ’s nachts. En?dat is zeldzaam.’
Helicopter hovering above Abbottabad at 1AM (is a rare event).
Athar beseft nog niet dat hij de eerste en – op dat moment – enige getuige is van de moord-operatie op ’s wereld meest?gezochte terrorist, Osama Bin Laden.?Zijn ’tweets’ gaan de wereld rond en in een recordtempo heeft hij bijna 27.000 volgelingen, mensen die zijn berichten?voortdurend lezen.?Acht uur lang houdt hij de wereld op de hoogte van wat hij hoort en ziet. Wie is ingeschreven op Twitter zit op de?eerste rij en is een bevoorrechte getuige.
Geen besef?
Pas als president Barack Obama de dood van Bin Laden aankondigt, beseft Athar wat hij heeft gedaan. “Uh oh, now I’m?the guy who liveblogged the Osama raid without knowing it.’?Vertaald: “O nee, nu ben ik die gast die live verslag heeft uitgebracht van de aanslag op Osama zonder het zelf te?beseffen.”
“Oh shit, en nu kijkt de hele wereld naar mijn site.”
Nieuwsmedium?
Het is niet de eerste keer dat Twitter?zich als nieuwsmedium opwerpt. De speech van president Barack Obama lekte ook?eerst uit op Twitter. Twintig minuten?voordat de president het volk toesprak, werd de dood van Osama al bevestigd op de netwerksite.?Twitter was eerder dit jaar al de belangrijkste nieuwsbron bij de volksopstand in Egypte, Tunesi? en Libi?.
Een grote knal doet de ramen bewegen hier in Abbottabad. Hopelijk niet het begin van iets vervelends. 2.02u: Shit, a family also died in the crash, and one of the helicopter riders got away. Verdorie, een familie is omgekomen bij de crash. Een van de helikopterpiloten is kunnen wegkomen.e_SClB5.42u Osama Bin Laden killed: ISI has confirmed it << Uh oh, there goes the neighborhood… Osama Bin Laden is vermoord: de Pakistaanse inlichtingendienst bevestigt het << O nee, daar gaat de buurt… 6.52u:?O nee, nu ben ik de gast die live verslag heeft uitgebracht van de aanslag op Osama zonder het zelf te beseffen.
Op 3 december 2012 overlijdt Richard Nieuwenhuizen, grensrechter in Almere bij?voetbalvereniging Buitenboys, nadat hij een dag eerder na?een wedstrijd was toegetakeld door spelers van het bezoekende voetbalteam.?De dagen na het incident is er veel aandacht voor de gebeurtenis?in Almere. Hoewel daarbij geen sprake is van een bestuurlijk dilemma,?is het interessant te bezien hoeveel verschillende invalshoeken in de?media te berde werden gebracht. Al deze verschillende invalshoeken?zeggen niet alleen iets over de aandacht voor, en de impact van de?gebeurtenis, maar ook iets over de gebeurtenis zelf. Kennelijk is het?een gebeurtenis die ? zoals dat vaker met echte crises het geval is ??relaties heeft met of (al dan niet terecht) gekoppeld wordt aan verschillende?beleidsterreinen en thema?s. Door vertegenwoordigers van een?groot aantal organisaties en instanties zijn uiteenlopende meningen?en standpunten geventileerd, die steeds weer een andere kijk op de?gebeurtenis geven en die relaties leggen met verschillende maatschappelijke?problemen. Anders geformuleerd, er kan ook gesteld worden?dat de dood van de grensrechter bij uitstek voor velen het momentum?bood om datgene te zeggen wat men al langer wilde zeggen of soms al?tientallen keren had gezegd. De gebeurtenis bood mogelijkheden: de?crisis gaf kansen om bepaalde gedachten te expliciteren en ventileren.?In tegenstelling tot de meeste andere hoofdstukken is in het kader?van dit hoofdstuk niet gesproken met betrokkenen (bijvoorbeeld de?burgemeester van Almere). Het hoofdstuk geeft een ?tour de horizon??van datgene wat de eerste paar weken allemaal over deze casus in met?name kranten te berde werd gebracht.
Feitenrelaas
Op zondag 2 december 2012 speelt het B1-team van de Amsterdamse?voetbalvereniging Nieuw Sloten in Almere tegen Buitenboys B3. Na?de wedstrijd volgt een ?opstootje? tussen enkele spelers van het bezoekende?team en de grensrechter van de Almeerse voetbalvereniging. De?grensrechter wordt daarbij hard geslagen en geschopt, tegen de grond?gewerkt en getrapt. Anderen proberen in te grijpen, maar ?tegen de?tijd dat ze de jongens van hem afhaalden, had hij al vijf klappen en
schoppen te pakken?, aldus de clubsecretaris van Buitenboys (Elsevier, 4 december 2012).?De grensrechter vervolgt daarna aanvankelijk?zijn dag; hij blijft op de club en kijkt naar een andere wedstrijd. Een?paar uur na het incident wordt hij echter onwel en zakt in elkaar. In kritieke?toestand wordt hij per ambulance naar het ziekenhuis gebracht.?De situatie is zorgwekkend; in het ziekenhuis wordt hij kunstmatig in?coma gehouden.
De volgende dag, maandag 3 december om 17.30 uur, overlijdt?de 41-jarige Richard Nieuwenhuizen in het Flevolandziekenhuis te?Almere. Het nieuws wordt via Twitter naar buiten gebracht door de?club: ?Onze grensrechter Richard overleed om 17.30 uur in bijzijn van?zijn familie. Dit geweld op de velden moet stoppen!?
Onze grensrechter Richard overleed om 17:30 uur in bijzijn van zijn familie. Dit geweld op de velden moet stoppen ! #stopzinloosgeweld
Het Nederlands?Forensisch Instituut zal enkele weken later vaststellen dat letsel aan?hoofd en nek hem uiteindelijk fataal geworden zijn. Nog diezelfde
avond worden drie jongens in de leeftijd van 15 en 16 jaar door de politie?aangehouden op verdenking van doodslag, mishandeling en openlijke?geweldpleging. In de loop van de week zouden nog enkele aanhoudingen?volgen.?Vrijwel direct na hun aanhouding royeert het bestuur van voetbalvereniging?Nieuw Sloten de drie verdachten; tevens wordt het B1-team?uit de competitie gehaald. De KNVB komt die maandagavond met een?verklaring, waarin de bond stelt diep geschokt te zijn. Ook anderen,?waaronder minister Schippers van VWS, uiten hun ontsteltenis. Zij?stelt dat ?eenieder had staan kijken langs de kant, en niemand ingreep?,
woorden waar zij later op terugkomt. ?s Avonds is de voorzitter van de?Almeerse voetbalvereniging Buitenboys te gast in een uitzending van?Pauw & Witteman. Hij uit daar zijn ongenoegen over de reactie van de?KNVB; hij had na het incident van de bond wel wat meer ondersteuning?verwacht.
Op dinsdag 4 december besluit de KNVB de amateurwedstrijden die?voor het komende weekend gepland staan, af te gelasten. Voorafgaand?aan de wedstrijden in het betaald voetbal, die wel gewoon door zullen?gaan, zal een minuut stilte worden gehouden. De KNVB wil daarmee?aandacht vragen voor het geweld binnen het amateurvoetbal, wat volgens?de voetbalbond als ?een maatschappelijk probleem? moet worden?beschouwd. Fractievoorzitter Wilders van de PVV twittert een dag later?dat geen sprake is van een voetbalprobleem, maar (gezien de afkomst?van de verdachten) van ?een Marokkanenprobleem?.?Op vrijdag 7 december geeft minister-president Rutte tijdens zijn?wekelijkse?persconferentie voor het eerst zijn standpunt over het incident.?Hij stelt: ?Het slechtste wat we nu kunnen doen is een heel pakket maatregelen?aankondigen. Daarmee zou ik zeggen dat de overheid het probleem?kan oplossen. Dat is niet het signaal dat we moeten afgeven. (…)?Ik verwacht van ouders dat ze hun kinderen opvoeden, ik verwacht?dat de KNVB dit oppakt, en dat gebeurt ook middels een voetbalvrij?weekend. En ik verwacht van scholen dat ze de discussie openen. Dit?is geen zaak van de overheid. Wij kunnen partijen bij elkaar brengen,?maar we kunnen de zaak niet oplossen.?
Bron: ‘geweld op het sportveld kan niet worden getolereerd?, NRC Handelsblad, 7 december?2012).
Eerder die dag heeft Frank de Boer, oud-international en trainer van?Ajax, via Twitter bekend gemaakt dat de Vereniging Ex-Internationals?in het voorjaar van 2013 een benefietwedstrijd zal organiseren. De opbrengst?ervan is bestemd voor de nabestaanden van de grensrechter.
Op zondag 9 december vindt in Almere een stille tocht plaats, wat de?laatste jaren na een dergelijke situatie gebruikelijk is geworden. Verwacht?wordt dat zo?n 20.000 mensen aan de tocht deel zullen nemen.
Om te voorkomen dat de tocht uit de hand zal lopen, benadrukt burgemeester?Jorritsma de dag voorafgaand, dat de tocht alleen bedoeld is?voor mensen uit Almere; mensen uit de rest van Nederland wordt mede?op verzoek van de familie gevraagd om niet naar Almere te komen. De?gemeente zet gratis bussen in voor mensen die de stille tocht willen?bijwonen. Ondanks het slechte weer nemen 10.000 tot 12.000 mensen?deel aan de stille tocht. Michael van Praag, voorzitter van de KNVB,?loopt ook mee in de stille tocht. Familie en spelers leggen samen?4200 rozen op het voetbalveld. Verder zijn er diverse emotionele toespraken,?onder meer van Alain Nieuwenhuizen, de zoon van de overleden?grensrechter, die een oproep doet een einde te maken aan zinloos?geweld.
Tijdens de stille tocht hangen mensen in het hele land krantenadvertenties?voor het raam met de leus ?Zonder respect geen voetbal?.??Respect is meer dan een woord! Laat zien dat jij ook v??r sportiviteit?en t?gen geweld bent en hang deze poster achter het raam, thuis of bij?je vereniging?, staat er op de poster die door de KNVB in diverse dagbladen?is geplaatst.?Later die week vindt naar aanleiding van het incident een bestuurlijk?topoverleg plaats. Aanwezig zijn onder andere de ministers van?VWS, Onderwijs en Veiligheid & Justitie en bestuurders van de KNVB?en NOC/NSF. Uitkomst van het overleg is dat er geen nieuwe regels
nodig zijn, maar de huidige normen en waarden moeten worden nageleefd?en gehandhaafd.
Op 21 december komt de KNVB, op aandringen van de coalitiepartijen?VVD en PvdA, toch met een strengere regel voor het betaald?voetbal: op protest tegen een beslissing van de scheidsrechter zal direct?een gele kaart volgen. Een week later wordt op initiatief van ouders,?KNVB-leden en scheidsrechters het Meldpunt Voetbalgeweld opgericht.?De initiatiefnemers menen dat de KNVB de afgelopen jaren te?weinig heeft gedaan om geweld op en rond voetbalvelden aan te pakken
en willen via het meldpunt?de mate?waarin geweld zich voordoet meer inzichtelijk maken. De meldingen?van voetbalgeweld zullen zowel aan de KNVB als aan het Openbaar?Ministerie worden doorgeven.
Analyse van betrokken (f)actoren
Voor velen en in het bijzonder voor columnisten en commentatoren?was het incident een aanleiding om bepaalde gedachten te ontvouwen.?Dat is ook goed verklaarbaar. Vele columnisten zijn, zoals ook ettelijke?miljoenen Nederlanders, zelf ervaringsdeskundige. Velen hebben?gevoetbald of voetballen nog, en wie heeft er niet eens (of vaker) langs?de lijn gestaan. Met ieder weekend 1,2 miljoen voetballers en vele honderdduizenden?ouders paraat, is de ervaring groot. Wie niet langs een?voetbalveld heeft gestaan, heeft die ervaringen waarschijnlijk wel langs?het hockeyveld of bij een andere sport opgedaan.
Als het brede scala aan commentaren en analyses wordt langsgegaan,?kan een serie aan ?oorzaken/(f)actoren? worden gedestilleerd.?Uiteraard betekent dit niet dat die (f)actoren ?schuldig? zijn. Schuldig?zijn slechts diegenen die uiteindelijk naar het oordeel van de rechter?de grensrechter zo hebben toegetakeld dat hij de volgende dag overleed.?Daarover mag geen misverstand bestaan. Integendeel zelfs: we?moeten er voor waken anderen ?schuldig? te maken. De politie was?niet de schuldige in Haren of Hoek van Holland, de brandweer niet?in Moerdijk; niettegenstaande de fouten die indertijd zijn gemaakt.?Onderstaande aspecten zijn (volgens sommigen) wel aspecten die meespelen?in deze casus.
Een Marokkanenprobleem
Waarschijnlijk de meest genoemde factor betreft de etnische achtergrond?van de gearresteerde jongeren. In de media is er veel aandacht?voor het feit dat er drie Marokkanen en een Antilliaan bij de gebeurtenis?betrokken waren. Drie voetballers en een vader van een van de?spelers. Voor sommigen was dit een reden om te suggereren dat de?grensrechter mogelijk of waarschijnlijk discriminerende taal zou hebben?geuit. Tegelijkertijd werd er dan steeds bij gezegd dat dat natuurlijk
geen vrijbrief kan zijn voor dergelijk gedrag.?Wilders was een van de eersten die de gebeurtenis in Almere typeerde?als een typisch voorbeeld van het zogeheten Marokkanenprobleem.?Daarmee wordt gedoeld op het feit dat Marokkaanse jongeren bij uitstek?veel voorkomen op de verkeerde lijstjes. Zij zijn onevenredig veel
betrokken bij allerlei soorten criminaliteit, overlast en misstanden. In?vele publicaties is inmiddels ingegaan op typerende kenmerken en?problemen?van deze jongens, waarbij de thuissituatie en het gebrek aan?gezag van de ouders en de extreem ?korte lontjes? genoemd worden als?verklaring voor hun gedrag. Maar ook het feit dat veel van deze jongeren?in achterstandswijken wonen en in een situatie zitten waarin de?combinatie van onmacht en onwil ertoe leidt dat veel misgaat. (Jan Dirk de Jong, ?Hebben de Marokkanen het nou weer gedaan?? in de Volkskrant,?8 december 2012; Hans Werdmolder, ?Marokkaanse macho?s accepteren geen autoriteit?van ?vreemden?? in de Volkskrant, 7 december 2012).
Ook het zelfbeeld van de Marokkaanse jongeren speelt hierbij een?rol. Het wijd verbreide begrip ?kut-Marokkaan? is enerzijds een soort?van geuzennaam voor de jongeren geworden, maar is anderzijds dermate?stigmatiserend dat zij mede daarom het gevoel hebben alleen nog?maar in eigen kring ?de broodnodige erkenning te krijgen?. Ze vinden?ons toch kut-Marokkanen; dan kunnen we ons er net zo goed naar?gedragen. De buitenwereld is per definitie vijandig en daarop wordt
gereageerd en geanticipeerd.?In artikelen kwam veel van deze thematiek ter sprake. Premier Rutte?nam de vrijdag na het betreffende weekend duidelijk afstand van de?uitlatingen van Wilders. De afkomst van de jongeren is niet de kern?van de zaak, aldus Rutte. Sommige kranten, waaronder de Volkskrant,
worstelden met het feit dat Marokkaanse jongens betrokken waren.?Het weekend erna schreef de Ombudsman van de Volkskrant helder?over dit dilemma. (bron:??Clubs zelf gaan ook niet vrijuit bij voetbalgeweld?, de Volkskrant, 8 december 2012). Aanvankelijk was de achtergrond van de jongens?onduidelijk; later werd dat duidelijk en toen de politiek zich ermee ging?bemoeien werd het een gegeven waar de krant niet meer omheen kon?en dus wel over moest schrijven.
Straatcultuur
Niet zozeer de Marokkaanse achtergrond als wel de straatcultuur ? die?typerend is voor veel jongeren van (niet uitsluitend!) Marokkaanse?afkomst ? zou volgens sommigen in belangrijke mate datgene verklaren?wat zich voordeed in Almere. Veel jongeren voeden elkaar (op?straat) op. Typerend hiervoor is een sterke groepsdruk. In de groep??dragen zij excuses aan voor hun excessieve wangedrag door te wijzen?op vermeend racisme en cre?ren zij een geuzenidentiteit als de stoere??gangsters? van Nederland. Zij motten ons niet, dus wij kunnen het?krijgen?.
Telkens tekent zich hetzelfde probleem af: straatjeugd met machowaarden,?een delinquente gewelds- en eercultuur en escalerende?problemen met autoriteiten buiten de ?stamhoofden? van de eigengemeenschap (Ibid). De beeldvorming van de buitenwereld over deze?jongeren leidt paradoxaal genoeg alleen maar tot versterking van de?straatcultuur en groepsdruk. Criminaliteit wordt dan al snel de uitweg?naar succes en velen kennen ook van nabij ?succesvolle? voorbeelden.
Problemen werden echter niet alleen gezocht bij de Marokkaanse jongeren?en de straatcultuur. Het (betaald) voetbal laat immers zelf al vele?jaren allerlei excessen zien.
De profs
Geweld op en rond het voetbalveld is al jaren een bekend verschijnsel?en sommigen zagen een verklaring in imitatiegedrag. Jonge voetballers?spiegelen zich aan de profs en hun gedrag, zoals ze dat wekelijks?op televisie zien. Dat betekent niet alleen hun bewegingen, goals en?positiespel, maar ook hun overtredingen, uitingen richting scheidsen?grensrechters, onsportief gedrag en de ?over mijn lijk?-mentaliteit,?waarbij winnen boven alles gaat. Als je week in week uit niets anders
ziet dan allerlei fout gedrag bij de duurbetaalde profs en hun trainers?(tijdens de wedstrijd, maar ook erna in hun commentaren), dan is het?niet verrassend dat amateurs van jongs af aan deze voorbeelden volgen.
?Amateurs doen de profs na. Het scala van maniertjes ? van de wijze?waarop ze juichen tot de schwalbes ? sijpelt door van de eredivisie?tot de onderbond. Reken maar dat een trainer die op televisie een?official ongestraft mag toe snauwen de volgende zaterdag navolging krijgt van honderden amateurtrainers. Want kennelijk hoort?het zo. Je ongenoegen kenbaar maken, de scheidsrechter proberen?te be?nvloeden?met al dan niet oprechte verontwaardiging: het is er?allemaal?bij gaan horen.? Bron:?Auke Kok, ?Samen douchen tegen geweld? in NRC Handelsblad, 8 december 2012.
?Ik verbaas me al jaren over het feit dat profs ongestraft tegen dingen?mogen trappen. Camera?s, microfoons, reclameborden, doelpalen en cornervlaggen krijgen karatetrappen. Nog nooit een kaart voor?getrokken. Dan schuift de grens vanzelf op.? Bron:?Wilfried de Jong, ?Stilte? in NRC Handelsblad, 10 december 2012.
?Ik vrees dat om dezelfde reden het betaald voetbal gewoon doorgaat,?die parade aan wedstrijden waarin de spelers elke beslissing?van de scheidsrechter en grensrechter in twijfel trekken en ze om de?haverklap verrot schelden.? Bron:?Paul Onkenhout, ?Een grove belediging voor bijna iedereen? in de Volkskrant, 8 december?2012
Het spel is verdwenen
In een mooie beschouwing in NRC Handelsblad gaf filosoof Coen?Simon aan dat de laatste decennia het voetbalspel kapot is gemaakt.?Het is louter en alleen nog maar ?big business?, waarbij sponsors, de?FIFA en anderen de dienst uitmaken. De sportliefhebber is gedevalueerd?tot amateursporter. Het spelletje is letterlijk kapotgemaakt; de?winst wordt op de beurs bepaald. De trainer is nooit meer in trainingspak,?maar in een strak zittend maatpak te bewonderen langs de lijn.
Het zinloze en fatale geweld is een van de trieste gevolgen van een?samenleving waarin de rol van het ludieke, aldus Simon, is uitgespeeld?ten bate van het grote geld. Johan Huizinga kondigde het in 1938 al aan?in zijn Homo Ludens:
?In de sport hadden we te doen met een activiteit, die bewust en?erkend is als spel, die evenwel is opgevoerd tot zulk een graad van?technische organisatie, materi?le uitrusting en wetenschappelijke?doordachtheid, dat in haar collectieve en publieke uitoefening de?eigenlijke stemming van het spel dreigt teloor te gaan.? Bron:?Coen Simon, ?Geweld op het veld: spel is geen deel meer van de cultuur? in NRC?Handelsblad, 8 december 2012.
Om het spel weer terug te krijgen in het hart van de samenleving moeten?we aldus Simon oefenen en niet luisteren naar analisten (?de terreur?van de voetbalanalyses van Jan van Halst?), en zeker niet alleen?naar voetbal kijken, maar naar sport en spel in de volle breedte.
?Winnen willen ze, winnaars willen ze zijn. Titels, medailles, bekers,?foto?s en triomfstukken in de krant, huldigingen, omringd door uitgelaten?supporters die bewonderend de winnaars toezingen. Wij zijn?de besten van de wereld. Waarom zou een junior dan bedenken dat?voetbal maar een spelletje is?? Bron:?Guus van Holland, ?Voor een junior is het geen spelletje? in NRC Handelsblad, 10 december?2012.
De kritiek kwam ook op andere plaatsen terug. Zo was er op sociale?media commentaar op het gegeven dat de wedstrijden in de eredivisie?en Jupiler League wel doorgingen, terwijl uit respect de wedstrijden?in het amateurvoetbal een weekend werden geschorst. Ook het feit dat?de KNVB de schorsing en het medeleven met de familie van Nieuwenhuizen?toelichtte op een persconferentie waarbij een reclamebord van?de grootste sponsors in beeld was, zette bij menigeen kwaad bloed. Zo?twitterde VPRO-eindredacteur Willem van Zeeland: ?KNVB-persconferentie?over moord op grensrechter voor een reclamebord vol sponsors.
Niet te geloven zo smakeloos.?
KNVB-persconferentie over moord op grensrechter voor een reclamebord vol sponsors. Niet te geloven zo smakeloos.
De thuisfluiters In verschillende stukken werd tenminste de suggestie gewekt dat?vooral thuisfluiters een deel van het probleem zijn. Bij veel amateurwedstrijden?? zeker in de lagere klassen ? worden wedstrijden geleid?door scheids- en grensrechters van de eigen vereniging. ?Gooi de discussie op tafel hoe het met de partijdigheid staat. Je?hoort zo vaak: een goede grensrechter pakt vijf punten per jaar. Bij?de jeugd zie je het al. Ook de clubscheidsrechters en grensrechters?moeten zich aan de regels houden.? Bron:?Guus van Holland, ?Voor een junior is het geen spelletje? in NRC Handelsblad, 10 december?2012. Gelukkig werd daartegenover ook de stelling in genomen dat het nog?steeds bijzonder is dat ieder weekend tienduizenden personen hun?vrije tijd ter beschikking stellen om belangeloos een wedstrijd te fluiten?of te ?vlaggen?. Zoals een grensrechter het verwoordde: ?Ik neem mijn pet echt af voor de scheids- en grensrechters in de?derde klasse en lager (…). Die mensen moeten het echt allemaal?alleen doen. Je moet de scheldwoorden zo snel mogelijk vergeten,?want anders is je wedstrijd weg. Ik heb boter op mijn rug gekregen,?alles glijdt eraf.? Bron: ‘Voetbalgeweld: Trainer, grensrechter en twee bestuurders over geweld op het veld?, NRC?Handelsblad, 8 december 2012. Niet alleen hebben deze officials te maken met 22 spelers op het veld,?ook voelen ze vaak de gehele wedstrijd de priemende ogen van al die?ouders en andere supporters die het altijd beter weten en vaak hun?commentaren juist zo hard melden dat de grensrechter het hoort. De ouders Cabaretier Thomas Acda (77.000 volgers) twitterde naar aanleiding?van de gebeurtenis:
De 41 jarige grensrechter die gemolesteerd werd bij een jeugd amateurwedstrijd is overleden. Moeders-VOED UW KINDEREN OP G@DVERD@MME.
Terecht reageerde Margriet Oostveen uiterst kritisch op dit volstrekt?onzinnige bericht (bron:??Niet schoppen? in NRC Handelsblad, 5 december 2012).?Alsof bijvoorbeeld de vaders geen rol spelen? Vaak?werd wel de koppeling met de opvoeding gelegd.
?Toen ik voetbalde hadden wij respect voor trainers en scheidrechters.?Dat was vanzelfsprekend. Ik keek op tegen alle volwassenen. Nu?ervaren ze dat scheidsrechters en trainers dat respect van jongeren?moeten verdienen.? Bron:?Uit interview met Boukarfi, bestuurder van SV Nieuw West, in NRC Handelsblad,?8 december?2012.
De betrokkenheid van ouders kan ook beter. Dat geldt voor de Marokkaanse?ouders maar evenzogoed voor vele andere ouders. Veel ouders?vinden het maar wat gemakkelijk als zaterdagochtend hun kind(eren)?naar de sportvereniging gaan en zij zelf vervolgens uren hun gang kunnen?gaan. Met een paar euro wordt uren rust gekocht. Hopelijk houden?ze op de vereniging ook nog een oogje in het zeil. Als de ouders er wel?zijn, is het vaak ook niet goed. Ouders zijn te fanatiek en stellen te hoge?eisen aan hun kinderen. Niet voor niets was dit ook een van de onderwerpen?van de recente SIRE-campagne ?Geef kinderen hun spel terug?.
De KNVB
Uiteraard zijn er vele actoren bij deze casus betrokken; gemeenten, de?voetbalverenigingen, het OM, de politie en anderen. Een sleutelrol was?er natuurlijk voor de KNVB, de organiserende voetbalbond. De KNVB?heeft de laatste jaren wel degelijk aandacht geschonken aan het thema?van geweld op en rond het voetbalveld. De ene na de andere campagne?volgde elkaar in snel tempo op, met steeds nieuwe namen en leuzen.?Het begon met commissies Normen en Waarden die later bij alle clubs?werden omgedoopt in commissies Sportiviteit en Respect, waarna het?Project Veilig Sportklimaat startte met het certificaat Sportiviteit en?Respect dat verenigingen kunnen verdienen. Hoewel de KNVB het thema kennelijk serieus aanpakt, was er de?nodige kritiek op de wat late reactie van de voetbalbond. Terwijl op zondag?de wedstrijd en het geweld plaatsvond en de grensrechter een dag?later overleed, duurde het tot maandagavond alvorens de eerste reactie?van de KNVB kwam. Dit terwijl de grensrechter natuurlijk werkte als?een KNVB-official. De KNVB had al zoveel activiteiten ontplooid en er?waren juist indicaties dat het op en rond de velden beter ging. De voorzitter?van het KNVB-amateurvoetbal zat met zijn handen in het haar,?terwijl in de media en de politiek sommigen juist riepen om hardere?maatregelen. Maar wat kan de bond? Primair liggen de verantwoordelijkheden?bij de spelers, de clubs, de ouders. Bas Heijne gaf er in?NRC Handelsblad een mooi commentaar op:
?Die openbare vertwijfeling van de voetbalbestuurder ? alles geprobeerd,?nauwelijks verbetering ? vond ik gek genoeg, hoopvol. Het?laat het begin van een kentering zien. Lang ging het om falen van?autoriteit. Bestuurders en overheid waren te laks, niet streng genoeg,?te weinig effici?nt ook. Iedereen wist wat er gebeuren moest.?Handhaven, aanpakken, afrekenen! Nu wordt steeds vaker de bal?teruggespeeld: meer regels helpen niet wanneer moreel besef bij?burgers ontbreekt (…). Winst is alvast het besef dat nog meer regels,?nog meer strenge straffen, nog hardere sancties geen begin van een?antwoord zijn.? Bron:?Bas Heijne, ?Waanzin? in NRC Handelsblad, 8 december 2012.
Zelfstandig of onder druk (verschillende afdelingen hadden al een?week zonder voetbal aangekondigd) besloot de KNVB het weekend na?het drama de clubs op te roepen tot een weekend van bezinning. De?profs speelden wel ? wat al het nodige gedoe opleverde ? en dat weekend?probeerden spelers, trainers en anderen het goede voorbeeld te?geven. Het lukte aardig, maar niet verrassend verviel eenieder enkele?weken later al weer in oude gewoontes en was het ?incident? al weer uit
vrijwel ieders aandacht verdwenen.
De spelregels
Voetbal is meer dan menig andere sport een sport met een lange historie?en sprekende folklore. Het is zonder meer kijksport nummer 1.?In stadions, langs het veld of op de buis; er wordt massaal voetbal gekeken.?Waarschijnlijk vanwege die rijke historie is het ook een opvallend?conservatieve sport. Veranderingen geschieden mondjesmaat en er?gaat vaak decennia lang discussie aan vooraf. Over de camera?s op de?doellijn (bal achter de lijn?) wordt al jaren gediscussieerd.
Sporten als rugby en hockey evolueren sterk. Ieder jaar worden er?wel regels gewijzigd om het spelletje aantrekkelijker te maken en het?aantal dode momenten zoveel als mogelijk te beperken. Zo mag bij?beide sporten het equivalent van een vrije schop onmiddellijk nadat?deze gegeven is, genomen worden. Dat houdt de snelheid hoog, is aantrekkelijker?voor het publiek en leidt ertoe dat er geen tijd genomen kan?worden om een stevige discussie met de scheidsrechter te entameren.
Het kan wel, maar onderwijl speelt de tegenstander gewoon door, met?alle gevolgen van dien. Bij rugby is discussie met de referee sowieso??strafbaar?. In verschillende televisieprogramma?s kwamen in de dagen?erna mensen uitleggen dat voetbal in vergelijking met vele andere sporten?achterloopt. Aanpassing van regelgeving had dit incident echter?niet kunnen voorkomen, maar de onnodige discussies met grens- en?scheidsrechters mogelijk wel.
De clubs
Ook de clubs zelf gaan lang niet altijd vrijuit, zo beweerde bijvoorbeeld?Ren? Appel, schrijver en ook zelf clubscheidsrechter (?Clubs zelf gaan ook niet vrijuit bij voetbalgeweld? in de Volkskrant, 5 december?2012). Agressieve spelers?worden veel te weinig vaak door hun eigen vereniging tot de orde?geroepen. In vrijwel elk elftal zitten wel ??n of twee heethoofden. Als?deze tot de betere in het team behoren, laten clubs ook gemakkelijk?een steekje vallen en wordt opvallend veel getolereerd. Dat gevoegd bij?de elftalleiding die ook bepaald niet altijd de juiste maatvoering weet,?maakt het rijtje van betrokken actoren zo ongeveer wel compleet.
Afronding
Een gebeurtenis als deze met zoveel aandacht, aspecten en belangen?brengt gemakkelijk allerlei randverschijnselen die autoriteiten en anderen?voor potentieel nieuwe problemen plaatsen. Naar aanleiding van?enkele tweets van vrienden/medeleerlingen van een van de verdachten,?kwam er een run op hun school en kregen enkele (Marokkaanse) jongeren?de gelegenheid voor de camera (van onder andere PowNed) nog?eens net de ?verkeerde? dingen te zeggen. De directie van het Huygens?College was genoodzaakt in te grijpen (?Veel jongeren beseffen niet wat?de impact is van stoer gedrag op camerabeelden?), maar de toon was
gezet.?Na het overlijden van de grensrechter passeerden vele verklaringen?voor het incident en (f)actoren de revue. Elk afzonderlijk issue gaf wel?enige herkenning, hetgeen iets zegt over de complexiteit van de gebeurtenis.?Ja, het waren Marokkaanse jongeren en de straatcultuur (veelal?sterk aanwezig bij deze groep) speelde absoluut een rol. Tegelijkertijd?zijn sommige voetbalregels outdated. Iedereen weet van de misstanden?op en rond het veld; de toestanden die zich juist bij voetbal manifesteren?(en zeker niet alleen bij voetballers van Marokkaanse komaf).
Wekelijks?worden wij op televisie geconfronteerd met zich misdragende?spelers en trainers. Ouders, clubs, de KNVB; ze spelen allen een?rol. In het hedendaagse
voetbal is de spelvreugd, met al die analisten?en wauwelaars over al die tactische concepten, wel verdwenen. En dat?gebeurt allemaal onder de stringente tucht van de commercie.
Deze mix aan factoren maakt het niet gemakkelijk voor bestuurlijke?autoriteiten die met een casus als deze worden geconfronteerd. Voor je?het weet, wordt ??n reden zo dominant ? in dit geval bijvoorbeeld het?Marokkanenprobleem ? dat je voorzichtig moet gaan manoeuvreren.?Voordat je het weet, zit je in een kamp of wordt je een uitspraak ontlokt.?Rutte pareerde het, maar minister Schippers verkondigde veel te?gemakkelijk dat ?eenieder had staan kijken langs de kant, en niemand?ingreep?; een uitspraak waar ze later weliswaar van terugkwam.?Daarmee onderscheidt deze gebeurtenis zich wel degelijk van de?meeste andere (mini-) crises van 2012. Niet vaak zullen in zo?n korte tijd?zovelen hun licht op een casus doen schijnen. In een week tijd werden?er tientallen pagina?s ?duiding? gepresenteerd. Op de televisie had iedereen?zijn mening; een typisch voorbeeld dat bij het voetbal hoort. Iedere?Nederlander heeft er verstand van, wij hebben miljoenen bondscoaches?als een EK of WK begint, maar zeker ook wanneer het een keer (echt)?slecht afloopt.
Vlag halfstok bij de KNVB. Nu wachten hoe ze besluiten dit weekend?stil te staan bij de dood van de grensrechter -?Jeroen Wollaars @wol
Ontleend aan:?Lessen uit crises en mini-crises 2012, onderzoeksreeks Politieacademie (lectoraat crisisbeheersing i.s.m. NGB).?Auteur:?Menno van Duin. redactie: Menno van Duin,?Vina Wijkhuijs,?Wouter Jong
Op woensdag 12 december 2012 strandt een 12 meter lange bultrug?op het onbewoonde eilandje Razende Bol tussen Texel en Den Helder.?Als het dier strandt leeft het nog. Er worden twee pogingen gedaan om?de bultrug te redden, waarna de autoriteiten besluiten om het dier in?te laten slapen. Het leidt tot consternatie onder belangengroepen, die?van mening zijn dat het dier aan zijn lot is overgelaten. Voor- en tegenstanders?laten zich in de media horen. Als de bultrug eenmaal overlijdt?komt het in Den Helder zelfs tot een stille tocht van 50 mensen. In de?media lijkt het op dat moment al niet meer om de bultrug zelf te gaan, maar om de ?deskundigen? die met grote stelligheid het gelijk aan hun?kant proberen te krijgen. De inhoud van dit hoofdstuk is mede gebaseerd?op een interview met burgemeester Giskes van Texel.
Feitenrelaas
De bultrug wordt na de stranding op de Razende Bol voor het eerst?gespot door de luchtbegeleider van een groep kitesurfers, waarna?Ecomare wordt gealarmeerd (Ecomare is het kenniscentrum voor de Wadden en de Noordzee en gevestigd op Texel). Ook de KNRM krijgt een oproep en?informeert burgemeester Giskes van Texel, die inmiddels ook al op?de hoogte is gesteld door de hulpstrandvonder. Zowel vanwege het?gegeven dat het dier binnen de gemeentegrens van Texel ligt, alsook?omdat zij voorzitter is van de lokale KNRM-afdeling. Door de hevige?stroming, de vele zandbanken en de hoge ligging van de Razende Bol?kunnen boten er niet dichtbij komen. Een eventuele reddingspoging?zal dus lastig worden. Als de bultrug bij hoog water loskomt haalt iedereen?dan ook opgelucht adem, totdat de walvis iets verderop opnieuw?strandt. De ?omstanders? twijfelen wat te doen. Er zijn theorie?n die?stellen dat een zeezoogdier dat twee keer is gestrand als verloren moet?worden beschouwd en geen normaal leven in zee meer kan hebben.?Het wordt laag water en een redding zal nachtwerk worden. De medewerkers van Ecomare kennen de protocollen voor walvisstrandingen?uit Nieuw-Zeeland en Verenigde Staten die stellen dat, indien het niet?lukt om een grote walvisachtigen als de bultrug binnen twaalf uur?terug naar zee te krijgen, de dood het onvermijdelijke gevolg is van de?stranding. De tijd dringt en de redders van de Texelse KNRM besluiten?om de volgende dag een nieuwe poging te wagen. Als de redders op?donderdag terugkomen?op de zandbank is duidelijk dat het dier nog?leeft. De tweede reddingspoging is niet zonder gevaar. Wanneer de?bultrug met zijn staart zwiept, zit daar een enorme kracht achter. Ook?de tweede poging mislukt. Het net waarmee het dier naar zee moet?worden gesleept, knapt.?Inmiddels is de stranding van de bultrug opgepikt door de landelijke?media en politici. Ook via de sociale media wordt er volop gesproken?over de bultrug. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren twittert op donderdag:?
Gezien?de grote publieke belangstelling voor de stervende bultrug en?de rol die het Ministerie van Economische Zaken (EZ) wil kunnen?vervullen, wordt op vrijdag besloten om in het belang van rust voor?het dier de toegang tot de Razende Bol met een noodverordening te?verbieden. De minister van EZ is betrokken vanwege zijn natuurportefeuille?en het feit dat de bultrug een bedreigde diersoort is. Met?de noodverordening tracht de gemeente ook te voorkomen dat mensen op eigen initiatief een derde reddingspoging gaan ondernemen.?Die dreiging lijkt re?el, want verschillende deskundigen mengen zich?inmiddels?in de publieke discussie. Onder deze ?redders? bevinden zich?onder meer Lenie ?t Hart en verschillende Friese bergers die samen het?dier nog willen komen redden. De afgekondigde noodverordening wordt door de Waterpolitie van het?KLPD gehandhaafd. Zeven particuliere ?redders? die naar de Razende?Bol komen, krijgen van de Waterpolitie een proces-verbaal. Ondertussen?heeft de gemeente Texel ook contact met het Ministerie van EZ.?Dierenartsen die de bultrug in opdracht van het Ministerie van EZ?onderzoeken, geven aan dat het dier niet meer te redden is. Verdere?reddingspogingen zouden het lijden zelfs verergeren. Op basis van adviezen?van het EZ-crisisteam op Texel wordt toestemming verleend?om te proberen het dier te verdoven en vervolgens in te laten slapen met?de daarvoor ge?igende middelen.?Terwijl deze bestuurlijke besluitvorming op de achtergrond loopt,?wordt het voor de gemeente duidelijk dat het op dat moment niet meer?alleen om het lot van de bultrug gaat. Op Radio 1 zegt Giskes later dat?ze het idee kreeg dat er hele vetes werden uitgevochten die weinig tot?niets van doen hadden met de onfortuinlijke walvis. Als het Ministerie?van EZ toestemming geeft om het dier te laten sterven, krijgt de burgemeester?opnieuw het nodige over zich heen. ?Lenie ?t Hart van de?zeehondencr?che in Pieterburen sprak erover alsof ik ?m eigenhandig?wilde vermoorden. Met een ondertoon van ?het is ze gelukt??, aldus?Giskes. Om het dier in te laten slapen dient een dierenarts de bultrug op vrijdag?een slaapmiddel toe. De bultrug is in twee dagen tijd inmiddels uitgegroeid?tot een ware mediahype waarbij ook diverse politici een duit in?het zakje doen. Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) schrijft op de?website van de Partij voor de Dieren: ?Wanneer een in het wild levend dier echter in ernstige nood raakt in?omstandigheden waar tussenkomst van de mens redding of verlichting?kan brengen, bepleit de Partij voor de Dieren ingrijpen vanuit de?wettelijke zorgplicht en uit oogpunt van mededogen. De woensdag?op het zandeiland de Razende Bol gestrande bultrug kon onmogelijk?op eigen kracht terugkeren naar zee, en om die reden was redding?noodzakelijk. Het is triest en zorgelijk dat de reddingspogingen zo gefrustreerd zijn.? Op vrijdagavond vermengen de twitterdiscussies over The Voice Of?Holland en de bultrug zich. Op enig moment krijgt de bultrug de naam??Johannes? (hoewel het later een vrouwtje blijkt te zijn), vernoemd naar TVOH-deelnemer Johannes Rypma. Op zaterdagochtend gaat Giskes met de KNRM mee naar de?Razende Bol, om te kijken hoe het met de bultrug gaat. Bij aankomst?blijkt het dier nog in leven te zijn. Een cameraman die voor RTL en?NOS werkt, is met hen meegevaren. De burgemeester spreekt met hem?af dat zij eerst met hem wil overleggen voordat de gemaakte beelden?worden uitgezonden. Zij doet dit met de intentie om te voorkomen dat?mensen na het zien van de beelden alsnog naar de Razende Bol komen. Het is haar met name te doen om beelden waar groepjes mensen op?staan, omdat die beelden zouden kunnen suggereren dat de Razende?Bol nog vrij toegankelijk is. Ook wilde zij geen olie op het mediavuur?laten gooien. Bij terugkomst op Texel blijken de verslaggevers van RTL?en NOS niet van de overeengekomen regeling op de hoogte te zijn. Zij?zijn verbaasd als de burgemeester de beelden eerst met de cameraman?wil bekijken. Het is dan een uur voor de deadline van beide zenders. De?verslaggevers hebben haast en besluiten niet te wachten op het akkoord?van de burgemeester. Zij starten alvast zelf met hun eigen montages die uiteindelijk ook worden uitgezonden op het NOS journaal.?
?
Uiteindelijk overlijdt het dier op zondag 16 december. In Den Helder?komt het op zondagavond tot een stille tocht van vijftig mensen die ?het?dier een stem willen geven?. Of een stille tocht voor een dier niet wat?te gek is? ?Welnee. Dat beestje had nog kunnen leven als ze het goed?gedaan hadden. Mogen we dan boos zijn??, aldus een deelneemster in?het Noord-Hollands Dagblad. Een andere deelneemster: ?Ik ben hier voor de bultrug. Het is mijn vriend geworden, die Johannes.? De deelnemers?aan de tocht weigeren te geloven dat het dier reddeloos verloren?was. Volgens hen hebben de autoriteiten het beest bewust laten creperen?omdat het skelet aan museum Naturalis was beloofd. Het complot wordt gevoed door het feit dat ?Naturalis nog niet over een skelet van?een bultrug beschikt?, zo zegt een van de deelnemers. Terwijl Nederland in de ban is van de gebeurtenissen rond??Johannes?, spoelt even verderop een dode potvis aan, die twee keer zo?groot is als de bultrug, maar al is overleden op het moment dat hij aanspoelt. De bultrug en de potvis worden beide door Rijkswaterstaat?naar de haven van het NIOZ (het Koninklijk Nederlands Instituut voor?Onderzoek der Zee) op Texel gebracht om te prepareren. Op de Razende?Bol is een preparatie en sectie onmogelijk, door de lastige toegankelijkheid.?Medewerkers van Naturalis en anderen ontleden op Texel in twee?dagen tijd de beide dieren (Naturalis is in Nederland de partij die daartoe is aangewezen conform internationale?regelgeving).?Bij de ontleding blijkt dat ?Johannes? een?vrouwtjesbultrug was en dus eigenlijk ?Johanna? had moeten heten. De sectie van de bultrug wordt uitgevoerd door de faculteit voor?Diergeneeskunde Utrecht en vindt pas enkele dagen na het overlijden?plaats. Dit vanwege het verplaatsen en vervoeren van het dier van de?zandplaat, via Texel, naar Utrecht. Het dier verkeert dan al in een zodanige?staat van ontbinding dat weinig meer met zekerheid valt te zeggen?over de oorzaak van het stranden van deze bultrug. Wel bestaat het?sterke vermoeden dat de bultrug uiteindelijk is gestorven aan de gevolgen?van acute spierschade. Volgens Naturalis is die schade ontstaan?tussen een en zes dagen voor het overlijden van de bultrug. Het is niet?te zeggen of de spieren al beschadigd waren toen het dier strandde. ?Het?is wel zo dat de spieren van zo?n zwaar zeezoogdier al snel beschadigen?door de grote druk die ontstaat als hij op het land ligt?, aldus Jooske?IJzer, dierenarts-patholoog van Universiteit Utrecht die het onderzoek?uitvoerde. De spierschade was zo groot, dat de bultrug niet meer kon?zwemmen (bron: ?Gestrande bultrug was niet meer te redden, blijkt uit sectie?, Trouw, 5 februari 2013). Na afloop hebben gemeente, Waterpolitie, Rijkswaterstaat, Ecomare,?onderzoeksinstituut Imares, KNRM en Rijkswaterstaat de samenwerking?rond de stranding van de bultrug ge?valueerd. Daaruit blijkt dat?het voor de betrokken partijen zoeken was naar verantwoordelijkheden?en rollen. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren koerst aan op?duidelijkheid en bepleit een ?protocol voor gestrande zeedieren’ (bron: ?Johannes splijt het land?, Algemeen Dagblad, 17 december 2012).?De?Partij voor de Dieren wil in een dergelijk overheidsprotocol ook vastleggen?dat ?het karkas van dode zeezoogdieren in beginsel niet uit de?natuur gehaald wordt maar als voedsel dient voor andere zeefauna? en?dat ?belanghebbenden zoals Naturalis en het Dolfinarium geen actieve?rol meer krijgen in de besluitvorming rond gestrande zeezoogdieren?.?Een protocol wordt later door minister Kamp ook daadwerkelijk aan de?Tweede Kamer toegezegd. Want, zo stelt de minister, de afspraken rond?dode aangespoelde dieren blijken helder, maar als de zeezoogdieren?nog leven bestaat er veel onduidelijkheid (bron: ‘Rijk krijgt regie bij strandingen?, Trouw, 17 december 2012). De minister verwijst naar?een bestaand protocol in Amerika en de ontwikkelde protocollen voor?orka?s en voor bruinvissen. De minister staat tijdens het mondelinge vragenuur stil bij het?protocol:? ?De volgende keer als zich zoiets voordoet, kunnen we dan volgens?dat protocol handelen om de kansen voor deze unieke dieren, waarvoor?wij allemaal een warm gevoel hebben, zo groot mogelijk te laten?zijn.?? Naar aanleiding van vragen van het lid Graus aan de minister van Economische Zaken?over de onnodige, dagenlange martelgang van bultrug Johannes, het reeds voor zijn dood??verhandelen? van het karkas aan Naturalis en het weigeren van geboden noodhulp door?een eerstehulpteam voor zeezoogdieren door de overheid d.d. 18 december 2012. Staatssecretaris Dijksma geeft in een latere brief aan de Tweede Kamer?aan dat het protocol zich niet beperkt tot de levende grote baleinwalvissen,?maar men ook reeds vigerende werkwijzen en protocollen voor?levende en dode zeezoogdieren in dat protocol zal integreren (TK 2012-2013, 28 286, nr. 623). Bij het?opstellen van het protocol zullen alle stakeholders worden betrokken,?zoals de kustgemeenten, Rijkswaterstaat, hulpverleners en onderzoekers.?Dat geldt dus ook voor Zeehondencr?che Lenie ?t Hart, Rederij?Noordgat en de organisatie Sea Shepherd, die de grootste kritiek hadden?op de uitvoering van de reddingspogingen van de bultrug.
Analyse
Uit de casus komt allereerst het probleem van de bevoegdheden van de?betrokken instanties naar voren. Het was bij de start onduidelijk wie?exact over de reddingspogingen ging. Burgemeester Giskes:? ?De KNRM heeft als taak om op zee mens en dier te redden en handelde?daarna. Pas later bleek dat Rijkswaterstaat hier een verantwoordelijkheid?in heeft als het om zulke grote dieren gaat. Normaal?gesproken ontfermt Rijkswaterstaat zich over het verwijderen van?dode gestrande walvissen, omdat ontbindende kadavers een gevaar?kunnen opleveren voor de volksgezondheid en de veiligheid. Dat?ze ook verantwoordelijkheid hebben voor levende exemplaren had?op dat moment niemand, ook Rijkswaterstaat niet, scherp op het?netvlies.? Bron:??Bultrug Johanna groeide uit tot landelijk nieuws?, Burgemeestersblad, nr. 68, 2013. Rijkswaterstaat kwam dus pas na afloop tot de ontdekking dat het in?deze casus een rol had moeten spelen. Om tijdens een crisis nog de?vraag ?wie gaat erover? te beantwoorden blijkt niet eenvoudig. Het is?juist het atypische geval dat hier tot verwarring leidde; een stranding?van een levende bultrug op een verlaten zandbank in het gemeentelijk?ingedeelde gebied van de Noordzee, waarbij de minister beslissingsbevoegd?is, omdat het om een bedreigde diersoort gaat. Een protocol?voor de strandingen van zeezoogdieren moet in de toekomst uitkomst?bieden. Ook speelde de rol van de deskundigen mee en de inschattingen die zij?maakten over de overlevingskansen van de bultrug. Normaal gesproken?verblijven bultrugwalvissen in het noordelijke deel van de Atlantische?Oceaan en komen ze alleen in de Noordzee als ze gedesori?nteerd?zijn. Dat een levende bultrug aanspoelt is vrij uniek en komt in Nederland?slechts een aantal keer per eeuw voor. Eenmaal aan land komen?walvisachtigen vrij snel in de problemen, omdat de spieren verslappen?zodra de druk van het water wegvalt. Ook warmt een bultrug op, omdat?het de eigen lichaamswarmte niet goed kan afstaan aan de lucht. Daarnaast drukt het eigen gewicht op de ingewanden en raakt het dier?uitgeput. Als een reddingspoging te veel tijd in beslag neemt, bestaat?er een grote kans dat het dier door inwendige verwondingen alsnog?verdrinkt, zo is de algemene opinie. Maar diverse partijen stelden in?de media de deskundigheid van hun conculega?s openlijk ter discussie?en wilden soms graag zelf een bijdrage leveren. ?Die reddingswerkers?hebben maar wat aangeklooid. Ze hadden er ervaren walvisredders bijmoeten halen?, aldus een woeste Lenie ?t Hart in Het Parool (?Golven emoties om dode walvis?, 17 december 2012). Bovendien?bleken er de nodige particuliere belangen te spelen, bijvoorbeeld?van de commerci?le bergers die de gratis opererende KNRM wilden?aftroeven waarmee ze het regelmatig aan de stok hebben. Het droeg?bij aan de kritiek op de gang van zaken, omdat men zich op Texel in de?ogen van de niet-betrokken ?deskundigen? door de verkeerde mensen?heeft laten adviseren. Het bracht de burgemeester tot de conclusie dat het op enig moment?niet meer om de bultrug ging, maar om hele andere belangen. ?Er speelt in het Waddengebied een jarenlange controverse tussen?Ecomare en Lenie ?t Hart, de voormalig directrice van de zeehondencr?che?in Pieterburen, over de manier waarop je met zieke zeehonden?moet omgaan. Dat gaat om de vraag in hoeverre je zieke?zeehonden nog moet oplappen. Daarnaast speelt op een ander bord?een vete tussen beroepsbergers die tegen betaling willen helpen versus?de KNRM die dat al twee eeuwen gratis doet. Die twee onderwerpen?kwamen hier samen. Ik heb ervoor gekozen om de lijn te volgen?van de deskundigen van Ecomare, het Ministerie van EZ en de door?EZ ingeschakelde dierenartsen, die na de mislukte reddingspogingen?samen het beleid bepaalden.? Bron:?Bultrug Johanna groeide uit tot landelijk nieuws?, Burgemeestersblad, nr. 68, 2013. Dat laat onverlet dat de druk op de betrokken partijen behoorlijk hoog?kon worden. Giskes: ?Het is vervelend als de buitenwereld zo op je gemoed speelt. Dat?gaat behoorlijk ver. Tot en met telefoontjes rond middernacht op?mijn huisnummer aan toe. Voor alle direct betrokkenen was het duidelijk?dat er geen alternatief meer was. In de storm van kritiek bleven?we bij ons besluit. Daarin voelde ik mij gesteund door de gemeenteraad,?die daags na het gebeuren unaniem een motie van goedkeuring?aannam.? Bron:?Bultrug Johanna groeide uit tot landelijk nieuws?, Burgemeestersblad, nr. 68, 2013. Lenie ?t Hart liet op haar beurt haar woede op Twitter doorklinken. Zij?plaatste onder meer deze tweet:
#bultrug wordt nu doodgespoten door dierenartsen #dolfinarium. We zijn verslagen dat dit mogelijk is…. In wat voor wereld leven we.. #fb ? Lenie ’t Hart (@Lenie_t_hart) December 14, 2012
In de controverse werd?ook de deskundigheid van Ecomare betwist. Volgens directeur Martin?Fr?hberg stond in de tweets die het onderzoeksinstituut kreeg onder meer te lezen dat ?ze bij Ecomare zelf maar een spuitje moesten krijgen?.
#bultrug Is ’t een idee om de burg. van Texel en de directie van ecomare en naturalis ook een spuitje te geven?
De directeur zag dat als een oproep tot onwettelijke actie. ?Ik lees?het als: die mensen moeten maar dood?, aldus Fr?hberg in een reactie?bij RTV Noord-Holland. Ook de vrijwillige redders van de KNRM kregen?het te verduren. ?De vrijwilligers van de KNRM, die letterlijk oog?in oog hebben gestaan met de bultrug en weten dat zij al het mogelijke?hebben geprobeerd om hem nog te redden, voelen zich diep gekwetst?,?zo laat de KNRM in een reactie weten (?KNRM woedend na kritiek op reddingsactie bultrug?, Algemeen Dagblad, 15 december?2012).
Een heel ander type dilemma dat in deze casus naar voren komt, was?het verschil van mening tussen de burgemeester, de cameraman en de?verslaggever van NOS over de te schieten beelden op de Razende Bol.??RTL en NOS hadden hem [de cameraman, red.] op pad gestuurd voor?actuele beelden van de bultrug. Bij terugkomst was het in onze ogen?her way, or the high way?, zo stelde Jeroen Wollaars, verslaggever van de?NOS. In een Radio 1-debat betichtte hij de burgemeester van censuur?en sprak hij over ?Noord-Koreaanse toestanden?.??De cameraman is weliswaar ?embedded? meegegaan, maar hij had?feitelijk geen keuze. Als hij op de Razende Bol beelden wilde draaien,?kon dat op d?t moment enkel onder de voorwaarden van de burgemeester.?Er gold immers een noodverordening waarin het verboden?was om op eigen houtje naar de zandplaat te gaan. Dus het was voor?hem de enige manier om daar te komen, want je mocht de gestrande?bultrug ook niet via het water proberen te bereiken?, aldus Wollaars.?Volgens de verslaggever had de burgemeester zich blijkbaar onvoldoende?gerealiseerd dat journalisten ook bij een noodverordening vrij?toegang moeten krijgen om hun fundamentele recht op persvrijheid en?vrije nieuwsgaring uit te oefenen. Wollaars: ?Die rechten kunnen ook?onder crisisomstandigheden niet zomaar worden ingeperkt. Daar is de?burgemeester veel te makkelijk overheen gestapt.? Terugblikkend geeft?Giskes aan dat het wellicht verstandiger was geweest om er terughoudender?mee om te gaan.??Misschien had ik de keuze aan hen moeten laten, met daarbij de?opmerking dat ik het op prijs zou stellen als ze rekening hielden met?de openbare-ordebelangen (?Bultrug Johanna groeide uit tot landelijk nieuws?, Burgemeestersblad, nr. 68, 2013). Maar vandaag de dag ontbreekt bij?mij het vertrouwen dat de gewone media die terughoudendheid uit?zichzelf in acht nemen. Vergeet niet dat dit een onderwerp was dat?dierenactivisten op de been brengt.? Bron: aanvullend interview met burgemeester Giskes, april 2013
Afronding
De stranding van de bultrug op de Razende Bol doet bijna letterlijk denken?aan de uitdrukking ?de beste stuurlui staan aan wal?. Een trits aan?onderzoeksinstituten, dierenartsen en walvisdeskundigen ontfermde?zich over het dier, maar toch barstte de kritiek over de reddingspogingen los. Deskundigen die niet betrokken waren, bemoeiden zich met de stranding en lieten zich horen in de media. Zelfbenoemde deskundigen stookten het vuurtje verder op. Het dier kreeg in de media ook een naam. Door het dier een naam te geven, kreeg het persoonlijkheid en werd het geplaatst in de traditie van ijsbeer Knut en orka Morgan. Het voedde de landelijke emoties en zette de redders in het defensief. Of de bultrug gered had kunnen worden, daarover blijven de meningen verdeeld. Ook de milieuorganisaties zijn het onderling niet eens. Greenpeace en Ecomare stelden vast dat het dier niet te redden was. Sea Shepherd Nederland, de Partij voor de Dieren en Lenie ?t Hart bleven de media opzoeken met het verhaal dat de bultrug wel degelijk gered had kunnen worden. Het was, met andere woorden, een strijd van deskundigen die over het hoofd van de onfortuinlijk gestrande bultrug werd uitgevochten. De Rijksoverheid komt voor toekomstige gevallen met een protocol voor gestrande zeezoogdieren. Een protocol voor het redden van zeezoogdieren wordt een verfijning van de bestaande bestuurlijke netwerkkaart, die ook op dit vlak niet volledige helderheid geeft. Het lijkt een overtrokken reactie om na elke crisis met een nieuw pakket maatregelen te komen. Maar in de nasleep van deze casus lijkt het een verstandige zet. Door vooraf met allerlei partijen tot afspraken te komen, kan de overheid mogelijk voorkomen dat in de toekomst emoties de overhand krijgen. Bij een volgende stranding snoert het betweters van de wal de mond, door te verwijzen naar het protocol dat met het veld is ontwikkeld. Als daarmee het belang van het dier weer centraal wordt gesteld, is dat pure winst.
Ontleend aan:?Lessen uit crises en mini-crises 2012, onderzoeksreeks Politieacademie (lectoraat crisisbeheersing i.s.m. NGB).?Auteur:?Wouter Jong. redactie: Menno van Duin,?Vina Wijkhuijs,?Wouter Jong
Bekijk de volledige uitzeding van Argos TV Medialogica over de bultrug Johannes en de rol van de media:
Inleiding Op zaterdag 4 augustus 2012 vindt op een open terrein in Steenwijkerwold?de laatste avond van het jaarlijkse Dicky Woodstockfestival plaats. De?24e editie van het popfestival krijgt een andere afloop dan gepland. Noodweer treft Dicky Woodstock in Steenwijkerwold om 21.00 uur?en de grote festivaltent?stort in. Op dat moment zijn er 150 mensen aanwezig in de tent. Elf personen?worden overgebracht naar ziekenhuizen in Meppel, Heerenveen?en Zwolle. Op ??n slachtoffer na mag iedereen het ziekenhuis de volgende?dag weer verlaten.?Dit is in het kort het verhaal van de onfortuinlijke afloop van het Dicky?Woodstockfestival. Na afloop verschijnen niet minder dan drie evaluatierapporten?die vanuit verschillende perspectieven ingaan op hetgeen?van deze situatie geleerd kan worden. Na een korte beschrijving van het incident richt dit stuk zich op uitkomsten van de evaluatierapporten. Feitenrelaas Het is zaterdagavond 4 augustus 2012 als Nederland na een warme dag?geniet van de avondzon. Rond 20.00 uur arriveren de eerste bezoekers?voor het afsluitende programma van de 24e editie van het Dicky?Woodstockfestival. Het is een driedaags festival dat een grote populariteit?geniet met bezoekers uit heel Noord-Nederland. Om 22.30 uur?staat Rowwen H?ze op het programma in de grote tent. Tegen die tijd?verwacht de organisator zo?n 3000 gasten op het terrein. Vlak voor?21.00 uur krijgt het weer in de kop van Overijssel een onverwachte?wending als noodweer de locatie van het Dicky Woodstockfestival treft.?Als de hagelstenen zo groot als pingpongballen naar beneden komen,?zijn er tussen de 400 en 500 mensen op het terrein aanwezig. Na de?hagel gaat het hard regenen en steekt een stevige wind op. Mensen?zoeken beschutting in de drie tenten die op het terrein staan. Een minitornado?raast over het terrein en de grootste tent gaat om. Mensen die?in de tent aanwezig zijn komen letterlijk onder de tent vast te zitten.?Om 21.01 uur komt de eerste melding binnen bij de meldkamer Oost-Nederland (MON), de meldkamer voor de Veiligheidsregio?s?IJsselland en Noord- en Oost-Gelderland. De hulpverlening komt?onmiddellijk daarna op gang. Om 21.02 uur verzoekt de meldkamer?Ambulancezorg om GRIP-1 af te kondigen op basis van de informatie?die men dan heeft uit de 112-melding. De Officieren van Dienst (OvD)?van de geneeskundige zorg en de brandweer zijn binnen 12 minuten ter?plaatse in Steenwijkerwold. Om 21.12 uur wordt door de OvD geneeskundige?zorg verzocht om op te schalen naar GRIP-2. Dat gebeurt ook?direct. Bij de opschaling naar GRIP-2 moet volgens het Crisisplan 2012-2015 van de Veiligheidsregio IJsselland niet alleen het regionaal?operationeel?team in stelling worden gebracht, maar ook het kernbeleidsteam.?Door problemen met de communicator ? het alarmeringssysteem?van de meldkamer ? worden de leden van het kern-beleidsteam?echter niet gealarmeerd. Zij zijn dan ook niet op de hoogte van het?feit dat er is opgeschaald naar GRIP-2. Burgemeester Van der Tas van Steenwijkerland, waar Steenwijkerwold onder valt, is op het moment?van het noodweer aanwezig bij een gondelvaart in het verderop gelegen?Dwarsgracht. Zij wordt daar door een fotojournalist op de hoogte?gebracht van het instorten van de tent op het festivalterrein. Omdat ze?geen oproep van de communicator heeft gekregen besluit ze, in plaats?van naar het gemeentehuis, naar het festivalterrein te gaan om daar?poolshoogte te gaan nemen. Als zij tegen 21.45 uur op het festivalterrein?aankomt, zijn de slachtoffers geholpen en is het meeste werk gedaan.?Op het festivalterrein is de hoofdtent in elkaar gezakt. De hulpdiensten hebben met vrijwilligers hard gewerkt om slachtoffers onder?de tent vandaan te halen en te verzorgen. Ook is er aandacht voor de?opvang van de bezoekers die angstige momenten hebben doorstaan. In het Algemeen Dagblad van 6 augustus 2012 komt een aantal festivalgangers?aan het woord die vertellen hoe zij zichzelf en anderen in?veiligheid probeerden te brengen:??Festivalganger Erik heeft een deken van folie om zijn trillende schouders?geslagen. Hij kijkt alsof hij net een spook heeft gezien. Erik is al?23, maar houdt zijn even oude vriend meer dan stevig vast. Alsof ze?weer even 5 jaar zijn en heel erg bang. ?Wat er is gebeurd? Man, die?tent is naar beneden gepleurd. Het kwam vanuit het niets! Ik wil hier?weg. We hadden dood kunnen zijn.? Een andere bezoeker, modder in?zijn haar en op zijn gezicht, kijkt voortdurend zenuwachtig achterom?als hij het terrein verlaat. Alsof het gevaar hem nog steeds op de?hielen zit.??De palen in die tent gingen gewoon de lucht in. We doken?allemaal op de grond om niet geraakt te worden. Heel heftig?.? Bron:??We hadden wel dood kunnen zijn?, Algemeen Dagblad, 6 augustus 2012. Gelukkig neemt de wind snel af, maar het blijft regenen. De burgemeester?staat op het festivalterrein de pers te woord en neemt haar rol?als ?burgermoeder? op. Ze spreekt met bezoekers en steekt hulpverleners?en vrijwilligers van de organisatie en het Rode Kruis een hart?onder de riem. Hulpdiensten, organisatie en vrijwilligers werken ondertussen?door aan het minimaliseren van de verdere risico?s. De burgemeester?heeft ter plaatse overleg met het CoPI en neemt deel aan het CoPI-overleg. Vanaf het terrein heeft de burgemeester telefonisch?contact met haar communicatieadviseur, de gemeentesecretaris en de?ambtenaar openbare orde en veiligheid (AOV?er). Later arriveren de?gemeentesecretaris en de voormalige AOV?er van Steenwijkerland. De OvD Bevolkingszorg komt rond 23.00 uur aan op het terrein. Omstreeks 00.45 uur overleggen de Operationeel Leider van het?ROT en de burgemeester over het afschalen naar GRIP-0 en de overdracht?van het incident aan de gemeente die de nazorg op zich neemt.?Het ROT heft zichzelf om 01.00 uur op. Medewerkers van de gemeente?gaan naar het huis van de gemeentesecretaris, die vlak bij het festivalterrein?woont. Daar wordt besproken welke zaken zondagmorgen in?gang moeten worden gezet. Ongeveer een kwartier later wordt het CoPI opgeheven. Om?02.00 uur sluit de meldkamer het incident officieel af. Van de elf?slachtoffers die ?s avonds naar het ziekenhuis zijn gebracht mogen er?tien de volgende dag weer naar huis. Op zondagmorgen komt het kern-beleidsteam bijeen op het gemeentehuis?in Steenwijkerland. Het nazorgproces wordt opgestart. Daarbij ligt?de focus op de slachtoffers en de vrijwilligers van het festival. Er wordt?een persconferentie gehouden en het psychosociale traject wordt opgestart.?Ook wordt een elefoonnummer opengesteld, waar uiteindelijk?weinig gebruik van wordt gemaakt.?Op maandag 6 augustus wordt een projectteam samengesteld om de taken in de nafase te structureren. Het team krijgt drie opdrachten?mee: (a) regelen van de nazorg voor de slachtoffers, (b) ervoor zorgen?dat de communicatie naar de slachtoffers en pers goed verloopt en?(c) ervoor zorgen dat het incident op een goede manier wordt vastgelegd?en gearchiveerd. Het team zet bijeenkomsten op, waar de slachtoffers ervaringen?kunnen delen en hulpvragen kunnen stellen. Tegelijkertijd worden?ook drie incidentevaluaties in gang gezet. De drie evaluatierapporten?komen in april 2013 publiek beschikbaar. Elk team en onderzoeksrapport?behandelt een ander aspect: 1 Kenniscentrum Evenementen en Veiligheid schrijft in opdracht van de?gemeente een evaluatierapport waarin de focus ligt op de vergunningverlening, toezicht en handhaving bij dit evenement. 2 Veiligheidsregio IJsselland schrijft een evaluatierapport waarin?de focus ligt op het optreden van de hulpdiensten en de op- en?afschaling. 3 De aangrenzende gemeente Westerveld schrijft ? onder leiding van?burgemeester Jager ? in opdracht van de gemeente Steenwijkerland?een evaluatierapport waarin de focus ligt op de rol van de gemeente?tijdens het incident en de nazorg.
Analyse
De rapporten komen tot de conclusie dat er sprake was van een noodlottig?incident dat niet voorkomen had kunnen worden. Het evaluatie-rapport van het Kenniscentrum Evenementen en Veiligheid (KCVE) is?buitengewoon expliciet over de schuldvraag: ?Er zijn geen aanwijzingen die er op duiden dat het incident tijdens?Dicky Woodstock 2012 heeft plaatsgevonden vanwege tekortkomingen?in vergunningverlening, toezicht en handhaving. Het instorten?van de grote feesttent door de onverwachte storm was een noodlottig?incident.? Wel wordt in het betreffende rapport geconstateerd dat de alarmering?van de hulpdiensten niet goed is verlopen. De communicator werkte?niet, waardoor gemeentelijke medewerkers niet zijn gealarmeerd om?de bevolkingszorg in gang te zetten. Hierdoor was het niet mogelijk?om volgens afgesproken protocollen de crisisorganisatie op te schalen.?Slachtoffers hebben daar geen hinder van ondervonden, omdat de acute?hulpverlening goed verliep. Ambulance, brandweer en politie waren?snel ter plaatse. Ook zorgden festivalgangers en een huisarts uit de?buurt ervoor dat snel en goed hulp kon worden verleend. Het evaluatierapport van de Veiligheidsregio IJsselland stelt vast dat?er tijdens het incident geen noemenswaardige bestuurlijke dilemma?s?zijn geweest. Dit past ook bij de mate van opschaling. Er is opgeschaald?naar GRIP-2, terwijl als er bestuurlijke vraagstukken zouden hebben?gespeeld, opschaling naar GRIP-3 in de lijn der verwachtingen zou?hebben gelegen. Gegeven de situatie speelden vooral operationele vragen?waarover beslissingen moesten worden genomen. De burgemeester?was ter plaatse en liet zich op de incidentlocatie informeren, maar?hoefde daar geen (kritieke) beslissingen te nemen. Zij kreeg vooral een bestuurlijke rol in het natraject; de nafase en de verantwoordingsfase?rond het uitkomen van de drie evaluaties.?Op het moment dat de evaluaties werden uitgebracht, was de organisatie?van het Dicky Woodstockfestival inmiddels bezig om de 25e editie?van het festival tot een groot feest te maken. Terwijl de organisatoren?zich al op de toekomst konden richten, moest de gemeente terugblikken?op het incident van 2012.
Misschien kan @RTVOost de discussie onder t nieuws “Tent Dicky Woodstock Festival ingestort” stopzetten? http://t.co/QZSKTBwu
Evalueren om te leren?
Om te kunnen leren van evaluaties is het belangrijk dat niet alleen de?verantwoording centraal staat. Het straffen van de schuldige is vaak?niet de oplossing om in de toekomst ? soortgelijke ? situaties te voorkomen.?Wil men ?cht leren van een incident, dan moet de evaluatie?ruimte bieden om achterliggende oorzaken te begrijpen. Als positief?punt wordt in de evaluatie van het nazorgtraject (uitgevoerd door de?gemeente Westerveld) onder meer aangehaald dat er een ?goede en
complete verbinding met ketenpartners en andere, kritieke partners tot?stand is gebracht?. Ook is met pragmatisme naar de situatie gekeken.?De procedures zijn niet per definitie leidend geweest, maar het eindresultaat?stond centraal, zo wordt in het evaluatierapport gesteld. Dat?leidt tot verfrissende inzichten: ?Simpel gezegd maakt het een slachtoffer niet uit of hij/zij onder een?ingestorte tent vandaan wordt gehaald door een medewerker van?het Rode Kruis of door een brandweerman. Betrokken organisaties?hebben in de acute fase als eenheid naar buiten toe opgetreden en?geacteerd als zijnde ?de hulpverlening?.?
De pers richtte zich bij het uitkomen van de rapporten vooral op de procedurefouten (Bron: ?Er ging het nodige mis met hulpverlening Dicky Woodstock?, Steenwijker Courant,?14 maart 2013).?Waar de burgemeester normaliter voor overleg met het?kern-beleidsteam naar het gemeentehuis zou zijn gegaan, was ze nu?? gealarmeerd door het bericht van een journalist ? rechtstreeks naar?de incidentlocatie gegaan (bron: ?Maatregelen na evaluatie Dicky Woodstock?, Stentor, 16 april 2013).??Dat heeft de hulpverlening niet be?nvloed,?wel de communicatie?, aldus burgemeester Van der Tas in de Stentor.?Niet het intu?tieve handelen ? zonder alarmering ter plaatse gaan en?vervolgens adequaat optreden ? werd geroemd, maar het feit dat ze verkeerd?was gealarmeerd, bleef in de pers hangen. Ook het feit dat ze?met haar handelen de slachtoffers en medewerkers een hart onder de?riem stak, lijkt irrelevant. De pers koos daarmee een andere route dan?de drie evaluatierapporten. Waar de journalisten concludeerden dat de
procedures niet waren gevolgd en er d?s fouten zijn gemaakt, waren de?evaluatoren genuanceerder. Zij stelden dat het ging om de slachtoffers,?en die hebben geen enkele hinder ondervonden van het niet volgen van?procedures.
De falende communicator
Een lerende organisatie herstelt niet enkel de gemaakte fouten (enkele?lus-leren) maar richt zich ook op de achterliggende oorzaken. Als de?communicator faalt, kan de aanbeveling worden gedaan dat moet worden?voorkomen dat deze in de toekomst faalt. Een lerende organisatie?kijkt dieper en stelt de reden vast waarom de communicator faalde, in dit?geval dat er door de werkdruk te weinig tijd was om regelmatig updates?te geven. Dan zijn werkdruk en prioritering het echte probleem en is de?communicator slechts de meest zichtbare schakel in het geheel.?Opvallend genoeg wordt in het evaluatierapport van de Veiligheidsregio
IJsselland niet expliciet gemaakt wat de oorzaak van het technisch?falen was. Een aantal functionarissen is niet gealarmeerd door?het niet goed functioneren van de communicator, maar het hoe-en waarom?daarvan wordt in de evaluatie niet helder. Een technisch falen?vraagt een andere aanpak en expertise dan verkeerde gegevens of het?niet juist bedienen van de communicator.?Als niet duidelijk wordt in welke richting een oplossing moet worden?gezocht, kan een verantwoordelijke ook geen goede keuze maken?? op basis van beschikbare tijd en budget ? om het probleem op te?lossen. Omdat de communicator een belangrijk middel is om een team?binnen de gestelde wettelijke tijden op te kunnen laten komen is het?vaststellen van de prioriteit zelf geen probleem; de communicator moet?werken ?f er moet een andere manier gevonden worden om piketfunctionarissen?op te roepen.
Burgemeester op rampterrein
De burgemeester ging naar het incidentterrein, niet wetende dat er?GRIP-2 was afgekondigd. Doorgaans laat een burgemeester zich in de?acute fase van een crisis niet op het rampterrein zien. Nu zij er eenmaal?was, nam zij op het terrein de rol van burgermoeder op zich. In het?interview dat zij gaf in De veiligheidsregio van maart 2013 verwoordde zij?het als volgt: ?Durf te schakelen in reactie op wat zich voordoet. Wees?niet bang dat dingen anders lopen. Vertrouw op de professionaliteit?van de kolommen. En zoek vooral communicatie, samenwerking en?gezond verstand.? De burgemeester volgde in dezen, mede door het
uitblijven van de offici?le alarmering, haar hart. Zij had weliswaar?het opperbevel over de hulpdiensten, maar was terughoudend in het?vervullen van die rol. Open communicatie en vertrouwen tussen de?leider van het aanwezige?CoPI en de burgemeester was belangrijk toen?de burgemeester op het ?rampterrein? acte de pr?sence gaf. Waar een?burgemeester betrokkenheid toont kunnen operationele diensten dit?uitleggen als bemoeienis; zeker als de burgemeester deelneemt aan
het CoPI-overleg. Elkaar scherp houden in de eigen rol en functie?vergt moed en tact, zowel van de burgemeester als van de leider CoPI.?Afgaande op de evaluatie heeft de aanwezigheid van de burgemeester?op het rampterrein niet verstorend gewerkt. Sterker nog, vrijwilligers?en slachtoffers hebben haar aanwezigheid als positief ervaren.
Maatschappelijke impact
Voor bezoekers is het instorten van een feesttent tijdens een festival?een nachtmerrie. Voor bestuurders was het een incident dat niet tot?de standaardrisico?s van de gemeente of veiligheidsregio behoorde en?waarmee men geen ervaring had. Als er tijdens een piekmoment van?een festival iets gebeurt dan wordt het, door de aanwezige mensenmassa,?ogenblikkelijk een maatschappelijk incident.?Terwijl de hulpdiensten lokaal het incident bestreden, kon het incident?toch een regionaal of nationaal drama worden. In Steenwijkerwold?waren er niet alleen bezoekers uit de directe omgeving aanwezig.?Bezoekers aan het festival kwamen uit geheel Noord-Nederland. Via?de sociale media stortten de media zich op hetgeen was gebeurd op het?festival, waarbij de eerdere ervaringen met Pukkelpop extra attentiewaarde?gaven. Het was, zogezegd, ?alweer? een tent die instortte door?noodweer. In dit geval maakte de organisatie van het festival snel?gebruik van het eigen twitteraccount, zodat mensen buiten het festivalterrein?goed konden worden ge?nformeerd over de stand van zaken:
Onze grote tent is ingestort, 10-15 gewonden, niet ernstig. Naar het ziekenhuis gebracht. Gewonden ter plaatse… http://t.co/nBnFu5UG
Noodweer en festivals
Met het drama op Pukkelpop (2011) ?net? achter de rug lijkt het alsof?calamiteiten op festivals schering en inslag zijn. Het gaat de laatste?jaren in Nederland om ongeveer ??n tent per zomerseizoen:
? Dicky Woodstockfestival in Steenwijkerland, 4 augustus 2012
? Pukkelpop in Hasselt (Belgi?), 18 september 2011
? Concert at Sea op de Brouwersdam (voortijdig afgelast wegens?naderend noodweer), 18 juni 2011
? Zwarte Cross in Lichtenvoorde (instorten tent tijdens opbouw),?12 juli 2010
? Megapiratenfestijn in Volendam (voor opening stort tent in door?windhoos), 3 juli 2009.
Er is geconstateerd dat het incident in Steenwijkerwold een noodlottig?incident was (evaluatierapport KCVE) en een typisch voorbeeld van?een flitsramp (evaluatierapport gemeente Westerveld). De evaluaties?gingen verder niet in algemene zin in op de veiligheid van festivals?bij noodweer. Uit de mediaberichtgeving in de dagen na het Dicky?Woodstockfestival bleek dat het volgens organisatoren doorgaans het?beste is om bij noodweer het festivalterrein te verlaten en niet te schuilen?in een grote tent. Beschutting zoeken in gebouwen in de buurt is?volgens sommigen het beste. ?Dat is een vervelende operatie, omdat
mensen met noodweer het liefst een snelle schuilplaats zoeken, maar?het is wel het veiligst.? (Bron: Arnout de la Houssaye, producent van een muziekfestival op Vlieland, in ?Een?feesttent is een slechte schuilplaats?, De Volkskrant, 7 augustus 2012. Zie ook ?Festivaltent?bezwijkt in noodweer?, Trouw, 6 augustus 2012).?Veel festivals vinden echter op open en afgelegen?terreinen plaats, waardoor er weinig gebouwen in de omgeving?zijn die kunnen dienen als schuilplaats.
Afronding
Vanuit de context van het ?noodlottige incident? ? waar niemand schuld?aan heeft ? kunnen twee sporen worden gevolgd. Enerzijds kan het bij?de conclusie blijven dat niemand blaam treft en de overheid en organisator?dus kunnen overgaan tot de orde van de dag. Er is immers geen?schuldige die hoeft te worden bestraft. Anderzijds kan de conclusie?worden getrokken dat er weliswaar niemand iets te verwijten viel, maar?dat desondanks toch nog het nodige kan worden verbeterd.?Alle drie de rapporten kiezen nadrukkelijk het tweede spoor; ook al?was het noodweer van het Dicky Woodstockfestival niet te voorkomen,?het bood een mooie aanleiding om het crisismanagement, de voorbereiding,?vergunningverlening en handhaving door te lichten. Zo deed?het nazorgrapport van de commissie-Jager aanbevelingen om de overdracht?van de multidisciplinaire fase naar de nafase vloeiender te laten?verlopen. Het rapport van KCEV deed de aanbeveling om in de toekomst?de vergunningaanvraag grondiger te bestuderen en deze in een?multidisciplinaire evenementenwerkgroep te bespreken. Met name die?laatste aanbeveling is te zien als een mooie bijvangst. Want met het?incident uit 2012 heeft de aanbeveling weinig van doen. Sterker nog:?houd een willekeurig goed verlopen festival in Nederland tegen het?licht en ook daar zouden vergunningverlening en handhaving waarschijnlijk?nog verbeterd kunnen worden. Immers, ook een evenement?dat jaar na jaar goed verloopt zal in de loop der tijd het veiligheidsbeleid?steeds verder verfijnen. De editie 2013 van de Vierdaagse van Nijmegen
is ongetwijfeld weer vele malen veiliger dan de editie 2003. Ook het?Lowlands festival of Het Glazen Huis van 3FM zijn, zonder noemenswaardige?incidenten, jaar na jaar steeds veiliger geworden. Het kan met?andere woorden nooit kwaad om de koppen bij elkaar te steken, lessen?uit andere festivals te incorporeren en de voorbereiding van een evenement?jaarlijks multidisciplinair tegen het licht te houden. Daar heb je?geen noodweer voor nodig.
Ontleend aan:?Lessen uit crises en mini-crises 2012, onderzoeksreeks Politieacademie (lectoraat crisisbeheersing i.s.m. NGB).?Auteurs:?Josine van de Ven, Wouter Jong. redactie: Menno van Duin,?Vina Wijkhuijs,?Wouter Jong
Minister van Veiligheid en Justitie, I.W. Opstelten, is het niet eens met burgemeester Van Veldhuizen van Hoorn dat er in de zaak rond de Project-X-tweeter sprake is van een juridische lacune. De minister vindt dat Hoorn wel een procedure had moeten aanspannen, maar die wilde dat niet omdat de kans van slagen klein zou zijn.
?
??
?
??
??
?
De KNVB
?
