SocialMediaDNA richt zich op kennisdeling rondom social media, politie en maatschappelijke veiligheid. Onderwerpen vari?ren van de online aspecten van openbare orde, opsporing, vervolging, rechtspraak tot crisisbeheersing en communicatie.
Met alle technische mogelijkheden zou je misschien verwachten dat het voor de politie een eitje moet zijn om reljongeren online in de gaten te houden en te voorkomen dat het misgaat. Toch is dat niet zo. “Er gebeurt veel in besloten groepen.”
In de Schilderswijk in Den Haag en in de wijken Overvecht, Kanaleneiland en Zuilen in Utrecht kwam het deze maand meerdere keren tot geweld tussen relschoppers en de politie. Er werden tientallen arrestaties gedaan en relschoppers kregen gebiedsverboden. De politie krijgt er maar moeilijk vat op en dat heeft meerdere oorzaken.
Politiechef Martin Sitalsing:
“Ik ben voor een persoonsgerichte aanpak. Intensief begeleiden en volgen, er echt dicht bovenop zitten. Je moet ze niet verder laten verwijderen van de samenleving.”https://t.co/axOQ8srLde
Oproepen om te rellen via sociale media. Ook vandaag gebeurde het weer. Hoe moet de politie omgaan met deze steeds wisselende groep jongeren die de confrontatie zoeken? We vragen het TNO-onderzoeker Arnout de Vries. #Nieuwsuurpic.twitter.com/oypGh7Oj1X
Onderzoeker TNO: ‘Tiener weet binnen mum van tijd relschoppers te mobiliseren. Tiener heeft nu dezelfde communicatiemiddelen als een terrorrist tien jaar geleden': https://t.co/LQLLDkX6e8
Jongerenwerker Joselito Hasselnook ziet een toename van oproepen tot rellen via social media. “Het afgelopen halfjaar is het echt heftiger geworden. Rivaliserende wijken jutten elkaar op met video’s. Ze zeggen dat ze naar een andere stad komen en laten daar soms wapens bij zien. ‘Zorg dat je klaar staat’, zeggen ze erbij.”
Joselito heeft een goede band met de jongeren en ze laten hem geregeld van dit soort video’s zien. “Het is echt steeds gekker aan het worden”, zegt hij. Hij werkt in Apeldoorn. De problemen zijn daar niet zo ernstig als in de Randstad, maar hij is bang dat de trend wel overwaait naar andere gebieden.
Afhankelijk van tips
Onderzoeker maatschappelijke veiligheid Arnout de Vries van TNO ziet dat het lastiger is geworden voor de politie om deze groepen jongeren in de gaten te houden. “Er gebeurt veel in beslotenheid op Instagram, Telegram en Snapchat. Vergeet ook niet online games waar ze elkaar ontmoeten. Allemaal besloten groepen waar de politie geen zicht op kan krijgen.”
Infiltreren in zo’n groep gebeurt maar sporadisch. Alleen als er sterke vermoedens zijn, niet bij elke mogelijke rel. “Ze zijn echt afhankelijk van tips van burgers die dit soort oproepen op social media voorbij zien komen. Het nadeel daarvan is dat het dan vaak al te laat is.” De nieuwe privacywetgeving en socialmediaplatforms die hun gebruikers willen beschermen, maken het de politie niet makkelijker. “Facebook grijpt in als ze berichten zien over terrorisme of kinderporno’ maar op dit gebied nog niet”, zegt De Vries.
Meer mogelijkheden
Om sociale media in de gaten te houden, heeft de politie nu twintig digitale wijkagenten in dienst. Burgemeester Peter den Oudsten van Utrecht wil websites en sociale media waarop wordt opgeroepen tot rellen, sneller uit de lucht kunnen halen.
Burgemeester Den Oudsten tijdens een overleg over de rellen, Bron: ANP
Volgens De Vries is het belangrijk te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om online in te grijpen. “Een burgemeester kan gebieden afsluiten en mensen verwijderen, dat zou online ook moeten kunnen.”
Blijven praten
Jongerenwerker Hasselnook zegt: “Het is belangrijk dat ik blijf praten met de jongeren om op de hoogte te blijven van wat er online speelt. Als het echt uit de hand dreigt te lopen, kan ik de politie waarschuwen. Dat zeg ik ook tegen de jongeren als ik zoiets zie. Hoewel we een goede band hebben, moet ik het dan doorgeven. Dat is soms best een struggle.”
Het gebeurde de afgelopen dagen al regelmatig en ook vandaag zijn er weer verschillende jongeren opgepakt die via social media een oproep deden om te komen rellen. En dat is precies het probleem waar de politie voor staat. De jongeren vormen geen vaste groep uit een bepaalde wijk maar het zijn hybride groepen die elkaar online vinden. Hoe moet de politie hiermee omgaan? Nieuwsuur sprak met Arnout de Vries van TNO.Hij onderzoekt hoe politie en gemeenten meer gebruik kunnen maken van social media om de openbare orde te verbeteren.
Oproepen om te rellen via sociale media. Ook vandaag gebeurde het weer. Hoe moet de politie omgaan met deze steeds wisselende groep jongeren die de confrontatie zoeken? We vragen het TNO-onderzoeker Arnout de Vries. #Nieuwsuurpic.twitter.com/oypGh7Oj1X
In het Brabantse Katwijk is voor vrijdag een groot Project X-feest aangekondigd. Enkele uren nadat de oproep op Facebook was gezet, hadden al 7000 mensen aangegeven te komen.?’Feest! In Katwijk’, dat is het enige dat er aan info is gegeven op?de Facebook-pagina?van het aangekondigde ‘feestje’ in het dorpje Katwijk. Toch hebben ondertussen zo’n 6800 mensen aangegeven dat ze vrijdag komen. Nog eens 16.000 mensen zijn ge?nteresseerd zo is te zien op de pagina.?Het aantal liep snel op.
De politie en?gemeente Cuijk, waar Katwijk onder valt, zijn op de hoogte van het feest.?Op dit moment overleggen ze welke maatregelen er moeten worden genomen.?In verschillende WhatsApp-groepen worden afspraken gemaakt om naar het feest te komen en om van tevoren ‘in te drinken’.?Aan het begin van de avond heeft Facebook de pagina offline gehaald.
In Katwijk vrezen ze voor een nieuw Project X. Het meisje dat ‘iedereen’ uitnodigde voor haar zestiende verjaardag moet nu onderduiken.#Nieuwstrend#ProjectX@Rob_Hadders
Aanleiding voor het feest in Cuijk is een bericht van Noor op Snapchat waarin ze schrijft: “Vrijdag feest bij mij, iedereen mag komen.”?En: “Als je komt moet je het wel zeggen en ook wie je meeneemt.”?Wie het evenement op Facebook heeft aangemaakt, is onbekend
De gemeente Cuijk houdt rekening met rellen na een aangekondigd ‘Project X’ in het Brabantse dorp Katwijk en is van plan vrijdag mensen “met verkeerde bedoelingen” tegen te houden.
Een 15-jarig meisje uit Katwijk nodigde gisteren via Snapchat mensen uit voor haar verjaardagsfeest bij haar thuis. “Vrijdag feest bij mij iedereen mag komen”, had ze op het sociale medium gezet. “Als je komt moet je het wel zeggen en ook wie je meeneemt.” Haar bericht zou niet openbaar zijn geweest.
Daarop werd gisteren op Facebook een evenementenpagina aangemaakt die al snel viral ging. Vanavond haalde het sociale medium de pagina offline. Hij is gemaakt door een “niet authentiek account”, liet een woordvoerder weten.
Verontruste bewoners
Cuijk verwijst in een persbericht naar Project X in het Groningse Haren in 2012. Daar gingen duizenden jongeren rellen, nadat een meisje de uitnodiging voor haar zestiende verjaardag op openbaar had gezet.
“Gezien de omstandigheden kunnen we niet anders dan ons voorbereiden op alle scenario’s”, zegt burgemeester Hillenaar, die het over verontruste bewoners in het kerkdorp Katwijk heeft. “Onze inzet is en blijft om ervoor te zorgen dat personen van buiten Cuijk, die vrijdag met verkeerde bedoelingen hiernaartoe komen, worden tegengehouden.”
In de discussie bij het evenement werd gesproken over drugs, vervoer en outfits. Rond zes uur vanavond hadden 8600 mensen aangegeven dat ze vrijdag naar Katwijk zouden gaan en waren nog eens 20.000 mensen ge?nteresseerd.
Feest afgeblazen
De politie is naar het meisje in Katwijk gegaan, waarop ze het feest afblies, schreef ze op Snapchat. “De politie is ervan op de hoogte en ik wil er niet verantwoordelijk voor worden en ik ben er niet verantwoordelijk voor.” Een man die tegen?Omroep Brabant?zegt dat hij de oom van het meisje is, zegt dat zijn nichtje is ondergedoken. “Er werden hele verschrikkelijke bedreigingen geuit. Ook dat ramen zouden worden ingegooid.” De man zegt dat het meisje de uitnodiging binnen haar contactenlijst heeft geplaatst. “Een van haar vrienden heeft gemeend dat in de grote multimediawereld te moeten gooien. Met alle gevolgen van dien.”
Burgemeester Arjen Gerritsen sprak er schande van en de politie deed een oproep om onmiddellijk te stoppen met het verspreiden van de schokkende beelden. Nadat de 16-jarige Chiel Meesters uit Almelo om het leven kwam, doordat hij met zijn fiets werd geschept door een auto, werden filmpjes en foto?s van het verkeersdrama via sociale media rondgestuurd.
De moeder van Chiel vindt het afschuwelijk dat de filmpjes en foto?s zijn verspreid: ?Als familie hebben wij echter geen enkele behoefte om te reageren op de vreselijke beelden die worden gedeeld van onze zoon en broer. Wij volgen het nieuws niet en sluiten ons bewust hiervoor af.?
?Ik heb de beelden niet gezien en wil ze ook beslist niet zien?, zegt een aangeslagen Merijn Ipskamp. Hij runt samen met Paulien Beunk InnerAll in Almelo, de dansschool waar Chiel al zijn halve leven danste. ?We hebben met onze leerlingen een groeps-app, maar gelukkig zijn de beelden hierop niet voorbijgekomen.?
Chiel was leerling aan Het Moza?ek, een school voor speciaal onderwijs. ?Chiel leerde misschien wat moeizamer, maar voor de rest was het een heel normale jongen. Nuchter en bescheiden?, zegt Ipskamp. ?Met gevoel voor vooral droge humor. Iemand die altijd goed in de groep lag.?
Het ongeval had plaats op een drukke kruising in de Almelose binnenstad en er waren nogal wat ooggetuigen, die meteen met hun mobieltjes foto?s en filmpjes maakten. De schok was groot toen in de loop van de avond bleek dat deze beelden via sociale media werden verspreid. ?Beelden waarop Chiel te zien was, liggend in een plas bloed?, aldus een verontwaardigde Almelose moeder, die de beelden ongevraagd kreeg toegestuurd. ?Afschuwelijk, uit respect voor de ouders heb ik ze meteen verwijderd.? Volgens de moeder kregen ook jonge kinderen van 12 en 13 jaar de beelden ongevraagd toegestuurd. Burgemeester Arjen Gerritsen sprak zijn afschuw erover uit en riep via Twitter iedereen op tot bezinning. ?Dat je die beelden maakt is al heel wat, maar als je ze dan ook nog verspreidt is ronduit smakeloos. Het zegt iets over het gebrek aan medeleven van de mensen die dit doen.?
De politie gaf ouders het advies om eventueel met hun geschrokken kinderen ter verwerking hier veel over te praten en desnoods slachtofferhulp in te schakelen.
Foto’s van zelfmoord
Of neem de foto’s?waarin te zien was hoe een?man bij het NS-station Driehuis In Noord-Holland voor de trein sprong. Scholieren die het voorval zagen maakten foto?s van het gruwelijke tafereel en zetten die op Twitter. De beelden gingen vervolgens rond, soms voorzien van ?grappig? commentaar. Onder degenen die de schokkende foto?s onder ogen kregen was ook de nietsvermoedende zoon van de dode man. Op Twitter ontstond een storm van verontwaardiging over de beelden.?De politie deed in allerijl een oproep om de foto?s te verwijderen: ?Gaat veel te ver!?
Hoe ver het werkelijk gaat, wist toen nog niemand. De politieagent die het gezin moest meedelen dat hun vader was overleden ontdekte dat pas later. Hij twitterde?op woensdag zijn relaas:
De nabestaanden van het slachtoffer dat om het leven is gekomen #driehuis mogen vertellen dat hun man en vader om het leven is gekomen.??zeer emotioneel. Zoon heeft de foto?s op internet gezien voordat hij wist dat het zijn vader betrof! Zeer heftig vandaar dus de oproep!
Op het station waren op het moment van het drama zo?n zeventig scholieren van het nabijgelegen Ichthus Lyceum aanwezig.
Meerdere scholieren zien de zelfmoord voor hun voeten gebeuren. Enkelen nemen er een foto van, plaatsen die op twitter. Terwijl deze vijftienjarigen op hun nabijgelegen school worden opgevangen door slachtofferhulp, opent heel twitterend Nederland het vuur op hen. Schelden hen de huid vol onder de noemer #respect.?Nadat de verguisde vijftienjarige twitteraars hun eerste verwerkingsgesprek met slachtofferhulp achter de rug hebben en hun mobieltje weer aanzetten, krijgen ze een vrachtwagenlading aan haat over zich heen. Van afzenders uit heel Nederland en verder.
Voor de scholieren die getuige waren is Slachtofferhulp ingeschakeld. Volgens de directeur hebben de tieners mogelijk in shock gehandeld. De scholieren hebben enorm veel spijt van het plaatsen van de foto?s. Sommigen hebben hun accounts verwijderd.
?We hebben deze technologie ontwikkeld zodat we van nu af aan alle persoonlijke, emotionele en rauwe manieren waarop mensen willen communiceren kunnen ondersteunen?, aldus Facebook-topman Zuckerberg. Facebook laat weten dat hun beleid ten opzichte van live streaming hetzelfde is als bij de andere content die gepost wordt en dat er 24 uur per dag een team klaar zit waaraan misstanden kunnen worden gerapporteerd. Het probleem is alleen dat Facebook pas in actie komt als er geklaagd wordt en dan is in het geval van een live event het kwaad vaak al geschied.
Live streaming in al zijn vormen is een trend die de komende tijd alleen maar groter gaat worden. Maar voor de problemen die dit met zich meebrengt, is voorlopig nog geen oplossing. Zowel Facebook als andere techgiganten als Google en Apple zeggen hard te werken aan beeldherkenningssoftware om verwerpelijke beelden in de toekomst te kunnen onderscheppen, maar het zal naar verwachting nog wel even duren voor dit succesvol kan worden ingezet. Er bestaan al algoritmes om op plaatjes en tekst te screenen, maar voor bewegende beelden, en dan met name livebeelden, is dat technologisch veel ingewikkelder.
Mediapsycholoog William Rice: ?Als je herhaaldelijk wordt blootgesteld aan media-content die in eerste instantie als schokkend wordt ervaren, kan dat na verloop van tijd juist zorgen voor afstompingseffecten: je vindt iets steeds minder heftig. Na verloop van tijd doet het je gewoon niet zo veel meer. In de psychologie wordt dit wel aangeduid als desensitization voor bepaalde stimuli. Ik wil niet zover gaan dat hierdoor bij iedereen de morele grenzen vervagen, maar bij sommige mensen wel, bijvoorbeeld bij copy cats.?
Toch is er misschien nog een positieve kant aan deze ontwikkeling. Omdat we niet meer kunnen wegkijken, worden we geconfronteerd met de harde realiteit en zien we dat er mensen doodgaan doordat ze al lange tijd depressief zijn en er vervolgens zelf een eind aan maken. Of we zien slachtoffers van extreem pestgedrag, die zelfmoord plegen. Misschien dat we hierdoor meer begrip krijgen voor onze medemens ?n misschien dat we meer in actie komen om mensen in nood te helpen daar waar mogelijk.
22-01-2017: Zelfdoding 14-jarig meisje Miami
Nakia Venant zond via Facebook uit hoe zij zichzelf van het leven beroofde in de badkamer van een weeshuis. Een kijker sloeg alarm, maar hulpdiensten kwamen ruimschoots te laat om haar te redden.
21-01-2017: Groepsverkrachting vrouw in Zweden
Zo?n 200 mensen keken in een besloten Facebookgroep naar de verkrachting van een Zweedse vrouw door drie mannen. Al snel werden de beelden ook buiten de beslotenheid van die groep gedeeld. Een van de kijkers alarmeerde de politie.
05-01-2017: Mishandeling 18-jarige jongen Chicago
In een halfuur durende live-uitzending was te zien hoe vier jongeren een verstandelijk beperkte jongen vastbinden, martelen en uitschelden. De video heeft geleid tot de arrestatie van de daders.
02-01-2017: Zelfdoding 12-jarig meisje Georgia
Na pesterijen op school en seksueel misbruik door een familielid, deelt Katelyn Nicole Davis haar zelfmoord in de tuin van haar ouderlijk huis met haar volgers. Het duurde twee weken voor de beelden van de wanhoopsdaad van Facebook waren verwijderd.
Of neem de casus bij het gezin Catsouras al meer dan 10 jaar geleden, dat een dochter verloor bij een auto-ongeluk en daar vervolgens gruwelijke foto?s van kreeg toegestuurd door internettrollen. In de documentaire Lo and Behold (Netflix) staan de overgebleven familieleden in de keuken achter een tafel vol gebak, terwijl de moeder met een doodserieus gezicht zegt dat ze het internet altijd al zag als ?de manifestatie van de Antichrist?.
De gemeente Haren stelde van te voren wel een noodbevel in vanwege de ‘Project X-re?nie’.?Daardoor kan de politie controles houden op de toegangswegen naar Haren en mensen op basis van een samenscholingsverbod wegsturen. In sommige gevallen worden boetes uitgedeeld.?Volgens jurist Adriaan Wierenga had de burgemeester van Haren voldoende redenen om het bevel in te zetten. ‘Een noodbevel kan al worden ingezet bij de vrees voor ernstige ongeregeldheden. Gezien de gebeurtenissen van vier jaar geleden in Haren, was de vrees terecht. Het ging hier niet om een betoging’, aldus Wierenga.
Het is woensdag vier jaar geleden dat er ernstige rellen uitbraken na een oproep op Facebook. Ter gelegenheid daarvan is een nieuwe Facebookpagina aangemaakt, waar ruim 21.000 mensen aan hebben gegeven woensdagavond naar Haren te komen.
Pagina verwijderen?
De gemeente heeft nog geprobeerd om de Facebookpagina te laten verwijderen. Maar volgens burgemeester Pieter van Veen heeft Facebook dat geweigerd: ‘Ze vonden eventuele gevolgen voor de openbare orde niet zwaarwegend genoeg’, zegt hij dinsdag. Hij ging er niet van uit dat er opnieuw Facebook-rellen uitbreken in het dorp.
Het bleef rustig
‘Ik heb geen moment gedacht dat het mis zou gaan’, zegt burgemeester Pieter van Veen van Haren woensdagavond. Het is rustig gebleven tijdens de ‘Project X-re?nie’ in het dorp.
Enkele honderden jongeren die kwamen, zijn door de politie weggestuurd. Verder zijn er geen vernielingen gepleegd.
ME’ers
Volgens Van Veen hadden gemeente en politie voldoende maatregelen getroffen en zijn alle scenario’s doorgesproken. Drie ME-teams waren opgeroepen. Verder gold er een samenscholingsverbod en al het verkeer dat naar Haren wilde, werd gecontroleerd.
Op de stations van Zwolle en Amersfoort zijn jongeren met kratjes bier gesignaleerd die naar Haren wilden. Zij mochten daar niet uitstappen, maar moesten doorrijden naar het Hoofdstation in Groningen.
Niet grimmig
‘Het is geen enkel moment grimmig geweest’, zegt de burgemeester. Wel is er iemand gearresteerd. Van Veen weet niet of het om een inbreker ging of een de deelnemers aan de ‘re?nie’.
Familie
In aanloop naar woensdagavond is contact geweest met de familie van het meisje, dat de aanleiding vormde voor het originele Project X in Haren. Zij had destijds een uitnodiging op Facebook gezet die werd gekaapt. De familie is op de hoogte gebracht van de maatregelen die woensdagavond zijn getroffen.
San Francisco heeft een nieuwe manier voor de bewoners om de stad te helpen omgaan met de daklozen crisis. Het is een nieuwe toevoeging aan het 311-systeem van de stad: een app die meer prioriteit moet geven aan de hulp van daklozen. “Doe iets. Help op een bepaalde manier en dan niet door het geven van geld of het kopen van een kopje koffie. Ik bedoel echte hulp”, aldus Erica Sandberg, inwoner van San Francisco.
Haar herhaalde oproepen richting?het stadhuis trok de aandacht van de burgemeester en die kondigde aan de bestaande 311 app te updaten en ook geschikt te maken voor het aanmelden van mensen die dakloos zijn.
In de publicatie Lessen uit crises en mini-crises 2013 (publicatie oktober 2014), wordt van elk van?18 kleine?en grotere crises die speelden in 2013?een korte beschrijving?gegeven, waarna een of meerdere dilemma?s aan de orde komen. Het gaat dan?bijvoorbeeld om de rol van procedures, het omgaan met maatschappelijke onrust, de beeldvorming in de media en ook de rol van de sociale media. ?Het gaat er hierin vooral om?cruciale dilemma?s in kaart te brengen en antwoord te geven op de vraag waarom?zaken gaan zoals ze gaan. Niet oordelen, maar verklaren en inzichtelijk maken, is de leidraad.?De publicatie, een vervolg op de editie van 2012, is een initiatief van hetlectoraat Crisisbeheersing van het Instituut Fysieke Veiligheid?(IFV) en de?Politieacademie.?
Dreiging van een school shooting in Leiden
Menno van Duin, Annet Ponjee
Inleiding
Op zondagavond 21 april 2013 wordt via de media bekendgemaakt dat de middelbare scholen en mbo-scholen in Leiden op maandag 22 april dicht blijven. Dit in verband met een dreigement dat er op een school in Leiden een schietpartij zal plaatsvinden. Het bericht leidt tot consternatie in Leiden en de directe omgeving.
Naast de zorgen die de dreiging van een schietincident teweegbrengt, speelt ook de vraag of deze maatregel, het sluiten van scholen, noodzakelijk is, of dat het een overdreven reactie is op het bericht van ?een idioot?. In dit hoofdstuk staat het dilemma centraal tussen ?niets doen? en ?alles uit de kast halen?. Het hoofdstuk is tot stand gekomen op basis van de beschikbare evaluaties en een gesprek met burgemeester Lenferink van Leiden.
Feitenrelaas
In de nacht van zaterdag 20 op zondag 21 april 2013 neemt de politie in Z?rich (Zwitserland) contact op met de politie in Leiden (regionale eenheid Den Haag), omdat op internet een bericht staat waarin wordt gedreigd in Leiden een school shooting te plegen. Op de website 4Chan is het volgende bericht geplaatst:
?Tomorrow, I will shoot my Dutch teacher, and as many students as I can. It will be on the news tomorrow. It?s a school in a dutch city called Leiden, and for more proof, I will be using a 9mm Colt Defender. I will be carrying a note with me when I go into the school which will explain why I did it. If the message of the note will not be published, a friend of mine will post it here on 4chan a day later. Oh, and I?m using a proxy, the police is not gonna find me before tomorrow.?
Door de politie wordt de melding serieus opgepakt. Dezelfde nacht nog zet de politie interne opdrachten uit die tot doel hebben een inschatting
te kunnen maken van de ernst van de melding. De districtchef van Leiden informeert zondagochtend 21 april 2013 de leiding van de politie-eenheid in Den Haag en het gemeentebestuur. Afgesproken wordt dat als aan het begin van de middag nog geen zicht is op het IP-adres of een dader, de politie een zogenaamde Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO) zal instellen. Een SGBO is een team van politiemensen dat doorgaans wordt ingesteld voor de aansturing van
het politieoptreden bij ernstige incidenten, calamiteiten of bijzondere activiteiten.
Om 12.00 uur die zondagmiddag hebben de werkzaamheden die tot dan toe zijn ondernomen nog onvoldoende resultaat gehad en dus start de politie, zoals afgesproken, een SGBO. De Algemeen Commandant (AC) van de SGBO is de districtschef van Leiden.
Rond 14.00 uur besluiten de burgemeester van Leiden en de districtschef (c.q. de AC-SGBO) om met de gebiedsofficier van justitie als driehoek bij elkaar te komen. Op zondagmiddag om 15.30 uur vindt het eerste overleg van de driehoek plaats.
Intussen wordt door de SGBO via de landelijke deskundigheidsmakelaar van de Politieacademie een gedragsdeskundige ingeschakeld. Omdat de eerste deskundige in het buitenland zit en onbereikbaar is, wordt pas zondagmiddag laat een andere gedragsdeskundige bereikt. Deze ontvangt het dreigbericht per e-mail en beoordeelt op basis daarvan (en onder tijdsdruk) dat de bedreiging serieus moet worden genomen. Omdat uit het opsporingsonderzoek van de politie nog geen nadere informatie over de zender van het bericht is gebleken, besluit de driehoek nog diezelfde avond een overleg in te plannen met de schooldirecteuren
van het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs uit Leiden. Immers, deze scholen kunnen op basis van het bericht (waarin gesproken wordt van een ?leraar Nederlands?) tot de doelgroep van de bedreiging worden gerekend. Na overleg met de driehoek besluiten de schooldirecteuren op zondagavond dat hun scholen de volgende dag (22 april) gesloten blijven. Zij informeren hun leerlingen en medewerkers.
Mede doordat het bericht dat scholen gesloten blijven vanwege een dreiging van een schietpartij op de sociale media een grote impact heeft, worden vrijwel alle leerlingen tijdig bereikt. Slechts een enkele leerling blijkt het bericht niet voor maandagochtend te hebben vernomen. Bij alle scholen die gesloten zijn, is zichtbaar politie aanwezig. Onder medewerkers en (ouders van) leerlingen van andere scholen (basisscholen en scholen net buiten Leiden) bestaat enige verwarring waarom hun school niet gesloten is. Sommige ouders nemen geen risico en houden hun kinderen, ook al zitten ze op een andere school,?thuis. Enkele van de schooldirecteuren die niet over de sluiting van de andere scholen ge?nformeerd zijn, besluiten hun scholen eveneens te sluiten.
Rond het middaguur wordt bekend dat er een arrestatie heeft plaatsgevonden in verband met de dreiging van de school shooting. Los daarvan vindt op maandag een nadere analyse plaats van het dreigbericht waarvoor ook andere gedragsdeskundigen worden geconsulteerd. Op basis van hun analyse en nadere informatie uit het opsporingsonderzoek wordt de dreiging die van het bericht uitgaat als minder risicovol beschouwd dan de dag ervoor. Na overleg met de driehoek besluiten de schooldirecteuren dat hun scholen dinsdag weer open zullen gaan. Zowel dinsdag als woensdag zullen bij de scholen nog wel politieagenten
aanwezig zijn.
Maandagavond wordt duidelijk dat de aangehouden verdachte niets met de zaak te maken heeft. Het opsporingsonderzoek naar de afzender van het bericht wordt daarom voortgezet. Op woensdagmiddag 24 april blijkt uit het opsporingsonderzoek dat de persoon die het bericht heeft geplaatst, zich niet in Nederland, maar in Costa Rica bevindt. Daarmee komt er een einde aan de dreiging.
Dilemma
Op het eerste gezicht lijkt hier sprake van ??n dilemma: risico?s nemen (het zal wel loos alarm zijn) of risico?s mijden. Een ?duivels dilemma? noemde de Leidse burgemeester Lenferink het: ?Aan de ene kant is er het risico van overreactie. Aan de andere kant het risico dat je niks doet en er vervolgens iets ernstigs gebeurt. Dat wil je niet op je geweten hebben.? De evaluatie beschrijft het als volgt (Driehoek Leiden, 2013, p. 4):
?Het feit dat het in dit geval ging om een dreiging via internet, die niet heel specifiek was over tijd, locatie en personen, maar wel heel concreet in zijn doel, maakte het tot een, zoals de burgemeester steeds omschreef, duivels dilemma. Welke maatregelen te nemen op basis van een dergelijk internetbericht.?
In dit geval koos men voor het vermijden van de mogelijke risico?s. Daarbij speelde zeker ook mee dat men in Leiden en de regio nog niet eerder met een vergelijkbare situatie te maken had. Wordt de casus nauwkeuriger bekeken en ook datgene wat in de media rond deze casus naar voren kwam wordt meegenomen, dan blijkt echter dat een aantal vragen achter dit dilemma schuil gaat, zoals:
? Wanneer wordt door wie de beslissing genomen om de scholen te sluiten?
? Welke scholen worden gesloten?
? Wat wordt er (door wie en wanneer) naar buiten gecommuniceerd?
? Wat gebeurt er met de basisscholen en andere onderwijsinstellingen in Leiden (en eventueel in de regio)?
? Hoe verhouden zich de rollen van de burgemeester en het OM?
Beslissen in onzekerheid is de kern van crisisbeheersing. Immers, als je alles weet, is er nauwelijks sprake meer van een crisis. Dat verklaart ook dat achteraf velen het wat overdreven vonden dat men tot deze maatregelen overging, maar achteraf is het altijd zo veel makkelijker te adviseren hoe te beslissen!
Mede naar aanleiding van deze casus is in de bestaande Burgemeestersgame (waarin dilemma?s centraal staan) dit voorbeeld opgenomen. Bij een actieve presentatie van deze nieuwe game (Arnhem, 16 april 2014: Digitale verstoring openbare orde) gaf maar een enkeling (van de tientallen aanwezigen) aan dat zij zouden adviseren scholen te sluiten.
Analyse
Wie besliste en wanneer?
De directeuren van Leidse middelbare scholen lieten zich die zondagavond door de driehoek de situatie uitleggen. Sommigen zagen sluiting als de enige optie; anderen twijfelden eerst wat. Toch besloten de directeuren die avond eensgezind op basis van de beschikbare informatie dat het beter was hun scholen maandag te sluiten. Terwijl bij velen het beeld leek te bestaan dat de burgemeester ? gezien zijn optreden in de media ? of de driehoek deze beslissing nam, was het feitelijk anders. Ongetwijfeld speelde de driehoek een cruciale rol, maar de formele beslissing lag bij de scholen zelf. Uiteraard lag een gemeenschappelijk?doel ? de veiligheid op de scholen ? achter deze eensgezindheid.
De vraag wie uiteindelijk de beslissing zou moeten nemen (de gemeente of de schooldirecteuren) is relevant. Wij zien in dergelijke situaties nogal eens dat de gemeente c.q. burgemeester een beslissing neemt, in plaats van de meest betrokken partij. Zo gelastte in 2012 de gemeente Veere vanwege de weersverwachtingen het evenement Concert at Sea af, terwijl de organisatie dat eigenlijk zelf had moeten doen. Boeiend zou het natuurlijk zijn geworden als in dit geval de schooldirecteuren een andere afweging zouden hebben gemaakt. Tegelijkertijd is dat niet zo waarschijnlijk als het OM en het gemeentebestuur?eensgezind zijn.
In het volgende ?jaarboek mini-crises? zal dan ook zeker de casus Pinkpop (2014) worden opgenomen. Hier werd ondanks ?alarmweercode rood? het festival niet afgelast en werden de aanwezigen niet ge?vacueerd. Een nadere analyse is hier op zijn plaats.
Uit de evaluatie blijkt dat de samenwerking tussen de driehoek en de schooldirecteuren als goed is ervaren:
?Er was een duidelijk gemeenschappelijk doel: de veiligheid van scholieren, docenten en overig personeel op de scholen. Het besluitvormingsproces rondom de sluiting van de scholen en de informatievoorziening is als zeer open en transparant ervaren. Hierdoor konden de schooldirecteuren een afgewogen besluit nemen en was er vertrouwen in de genomen maatregelen? (Driehoek Leiden, 2013, p. 4).
Welke scholen?
Op grond van de dreigingsanalyse beperkte de driehoek de dreiging tot het voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Er werd gesproken over my Dutch teacher wat men vertaalde als mijn leraar Nederlands. Andere scholen ?bleven zo buiten schot?. Die zondagavond kregen de ouders van leerlingen een boodschap: ?wegens omstandigheden zijn morgen alle scholen van Voortgezet Onderwijs en MBO in Leiden gesloten?. Gelet op het dreigement was dit op zich logisch. De dreiging leek eerder gericht op deze scholen dan op bijvoorbeeld een basisschool. Maar of bijvoorbeeld ook het Luzac niet tot de bedreigde scholen?kon behoren, was veel minder zeker. Aanvankelijk was op basis van de dreigingsanalyse een uitzondering gemaakt voor het voortgezet speciaal onderwijs.
?Het besluit van de driehoek om, op basis van de dreigingsinschatting, de focus te leggen op het nemen van maatregelen bij de scholen voor voortgezet- en middelbaar beroepsonderwijs in Leiden had als gevolg dat er geen maatregelen zijn genomen, er geen handelingsperspectief is gegeven en ook niet direct gecommuniceerd is naar andere scholen in Leiden en buurgemeenten? (Driehoek Leiden, 2013, p. 6).
Basisscholen in Leiden zijn gewoon open, maar ouders houden hun kroost thuis ivm dreiging shooting #NOS
Welke boodschap en welk medium? Het formuleren van een boodschap naar de buitenwacht levert in gevallen als deze misschien nog wel het lastigste dilemma op. Daarbij gaat het vooral om de mate van transparantie. Uit rampsociologisch onderzoek weten wij dat een goede waarschuwingsboodschap dient te bestaan uit een tweetal aspecten. Ten eerste geeft het aan wat het probleem of het risico is en ten tweede welk handelingsperspectief daarbij wordt aanbevolen of verwacht (Quarantelli & Taylor, 1977). Mensen zullen vaak iets vooral doen als ze begrijpen waarom ze het moeten doen. In deze casus was aanvankelijk niet al te grote openheid betracht (zie onder: verhouding OM en burgemeester). ?Wegens omstandigheden? ? de opening van de boodschap van scholen aan hun leerlingen ? is natuurlijk geen formulering die tot grote helderheid bij de ontvangers zal leiden. Een andere school gaf de boodschap: ?Maandag 22 april zijn alle VO-scholen gesloten, dus ook onze school! Er zijn geen lessen. Berichten volgen via de site.? Zie bijgaand persbericht.
PersberichtAlle Leidse scholen voor voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs morgen dicht door dreigingDe politie heeft zondag 21 april 2013 een melding gekregen over een mogelijke schoolshooting op zeer korte termijn in Leiden. Er is door een nog onbekende persoon een bericht op een internetsite geplaatst. De gemeente, politie en openbaar ministerie nemen de zaak zeer serieus. Er is besloten om alle scholen voor voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs morgen gesloten te houden.De politie heeft nog niet kunnen achterhalen wie achter het bericht zit. Ook is nog onbekend om welke school en/of locatie het zou kunnen gaan. Gezien de ernst van de dreiging is besloten om geen enkel risico te nemen en blijven alle voortgezet onderwijs en middelbare beroepsonderwijs maandag 22 april dicht. Daartoe is door de scholen in nauw overleg met de burgemeester, de officier van justitie en de leiding van de politie besloten.Maandag 22 april 2013 zullen alle betrokkenen weer bijeenkomen om de situatie nader te beoordelen. De politie zet haar onderzoek onverminderd voort. Leerlingen en hun ouders zijn voor zover mogelijk vanavond reeds ge?nformeerd en zullen via de eigen informatiekanalen op de hoogte worden gehouden.Mensen die over of naar aanleiding van dit bericht informatie hebben voor de politie kunnen bellen met 0900-8844.
Feit is dat de boodschap van de middelbare scholen aan hun leerlingen goed overkwam, ondanks dat de boodschap pas ?s avonds laat werd verspreid. De volgende dag was er nauwelijks een middelbare scholier die naar school ging. Dit toont eens te meer dat traditionele communicatiemodellen (met een zender, een boodschap, een ontvanger en een medium) achterhaald zijn. In dit geval kwamen er al snel verschillende boodschappen en nog veel meer zenders. Ontvangers kregen daardoor waarschijnlijk de boodschap zelden eenmalig, maar (per telefoon en/ of per mail) van onder andere hun school, ouders, medeleerlingen en via de massamedia. De sociale media maken ontvangers vaak tot zenders en vice versa. Er is ook niet meer sprake van ??n medium (een traditionele ?radioboodschap?), maar van verschillende media die naar elkaar verwijzen en elkaar versterken. Een krachtig element in de communicatie naar buiten was dat burgemeester Lenferink het besluit van de schooldirecteuren direct typeerde als een duivels dilemma. Natuurlijk had de beslissing de scholen te sluiten een enorme impact op de Leidse samenleving (maar ook daarbuiten) en kon het goed zijn dat de bedreiger niet de daad bij het woord zou voegen. En natuurlijk had de beslissing de scholen te sluiten het risico in zich dat het ?copycat?-gedrag opriep. Toch woog het alles bij elkaar genomen en met de (beperkte) informatie die voorhanden was niet op tegen de mogelijkheid dat de dreiging wel realistisch was en dat men achteraf had moeten constateren dat men het wel had geweten, maar te weinig had gedaan het te voorkomen. Eigenlijk begreep eenieder dat ? onder deze omstandigheden ? dit het dilemma was en had men ook begrip voor de maatregelen die werden getroffen. Achteraf constateerde de driehoek dat het gemeentelijke proces communicatie te laat (maandagochtend) werd opgeschaald. Dit was mede het gevolg van het feit dat de SGBO-structuur leidend bleef en er geen GRIP-structuur werd gehanteerd. ?Geconcludeerd moet worden dat als gevolg van de impliciete keuze om deze crisis af te handelen binnen de driehoek en de SGBO er niet voldoende aandacht is geweest voor de opschaling c.q. organisatie van de ondersteuning vanuit de gemeentelijke crisisorganisatie. (?) Hierdoor was er intern onduidelijkheid over rollen, taken en verantwoordelijkheden en vooral over de verslaglegging (die niet in de driehoek heeft plaatsgevonden). (?) Aanbevolen wordt om ook voor?de crisisbeheersingsstructuur van een driehoek/SGBO een concrete uitwerking te maken binnen het regionaal crisisplan, zodat er meer duidelijkheid bestaat over de gemeentelijke processen en taken, over deze vorm van opschaling in het kader van de crisisbeheersing, naast de bestaande multidisciplinaire GRIP-opschaling? (Driehoek Leiden, 2013, p. 7). Deze constatering is opvallend, omdat de commissie die het onderzoek naar Haren verrichtte, vrijwel het tegenovergestelde beweerde. Bij Haren?was juist de GRIP-structuur een belemmering; hier was de afwezigheid van een goede koppeling met de crisisbeheersingsstructuur een belemmering. De basisscholen? Een thema dat logisch volgt uit het voorgaande is de vraag hoe met de basisscholen en andere onderwijsinstellingen in Leiden moest worden omgegaan. Ouders met bijvoorbeeld kinderen op zowel een middelbare school als een basisschool vroegen zich vanzelfsprekend af: waarom kan mijn ene kind niet naar de middelbare maar mijn andere wel naar de naastgelegen basisschool? Als er dan (volgens het uitgebrachte persbericht) een gefrustreerde schutter is en stel dat die een lege middelbare school aantreft, gaat die dan niet naar de nabij gelegen basisschool? Kunnen de agenten niet juist beter bij die basisscholen?gaan staan? Nadat het persbericht was uitgebracht, vroegen vele ouders zich dergelijke zaken af. Die maandag is een fors deel van de basisschoolleerlingen dan ook niet op school geweest. Hun ouders en ook anderen hadden natuurlijk gelijk dat ook zij ?het zekere voor het onzekere? namen. De casus doet wat dat betreft denken aan de ontdekking van radioactieve straling na Tsjernobyl. Minister Winsemius kondigde een spinazieverbod af. Dat mocht voorlopig niet gegeten worden, maar sla, komkommer en tomaatjes die ernaast stonden, waren geen probleem. De achterliggende gedachte was dat spinazie ? door al die kleine blaadjes ? relatief veel meer radioactieve stof zou opvangen dan een krop sla of tomaten. Alleen wisten en begrepen velen dat niet. Zo was het ook met de basisscholen. Zolang mensen niet wisten dat de schutter het gemunt had op een leraar Nederlands, was de boodschap over wel het ??n maar niet het ander vaag. Er is uiteindelijk niet voldoende rekening gehouden, zo concludeerde ook de driehoek, met de gevoelens van onveiligheid op andere scholen in Leiden. Hen is geen duidelijk handelingsperspectief geboden. ?Aanbevolen wordt om bij het opstellen van een dreigingsinschatting en de besluitvorming hierover ook de impact op andere onderdelen van de samenleving op te nemen (bron- versus effectgebied) en op basis hiervan handelingsperspectieven aan te reiken, zodat, indien nodig en/of wenselijk, eigen maatregelen kunnen worden genomen? (Driehoek Leiden, 2013, p. 6). Verhouding OM en burgemeester Een klassiek dilemma ? dat ook in deze casus zichtbaar was ? was de mate van transparantie en openheid. Enerzijds was er het brede belang dat de bevolking zo snel en goed mogelijk ge?nformeerd zou worden (?het dempen van sociale onrust?); anderzijds was er een opsporingsen strafrechtelijk belang. Het gaat bij dit dilemma over bevoegdheden, afwegingen, de mate van transparantie en openheid. Deze thema?s komen veelal samen in de vraag: wie communiceert wat en wanneer naar buiten? Omdat de dreiging niet gericht was tegen een concrete school of specifieke docent, was de reactie op de dreiging formeel de verantwoordelijkheid van de burgemeester (openbare orde) en niet van de officier van justitie. Volgens het stelsel ?Bewaken en beveiligen? is immers de burgemeester verantwoordelijk voor zover het de handhaving van de openbare orde betreft; de (hoofd)officier van justitie wanneer het gaat om de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Deze verantwoordelijkheidsverdeling is ook doorgetrokken in de lijn van de communicatie en woordvoering. Het blijft natuurlijk in dergelijke gevallen lastig om de rollen van bestuur en OM te scheiden. Openbare orde- en de strafrechtelijke handhavingstaken liggen dicht bij elkaar.?Voor een uitvoerig expos? over dit thema zie Van Duin et al., 2012, p. 126-130 De dreiging?was bijvoorbeeld in dit geval dan wel gericht op een docent Nederlands, maar in die school bevinden zich veel meer leerlingen en personeelsleden die direct of indirect ook gevaar kunnen lopen. Wanneer beide aspecten zo verweven zijn, is de lokale driehoek dan ook de plaats waar beide belangen bij elkaar komen en gewogen dienen te worden. De bestuurlijke lijn is in dergelijke gevallen vaak meer gericht op openheid, terwijl de justiti?le lijn zich vooral richt op opsporing, het niet delen van daderinformatie en dus geslotenheid. Een klassiek dilemma. De burgemeester van Leiden voerde de regie over de woordvoering. Hierbij werd in eerste instantie geen onderscheid gemaakt tussen woordvoering over openbare orde (verantwoordelijkheid burgemeester) en opsporing (verantwoordelijkheid OM). Dat leidde in het begin tot ??n gevoeligheid. Daarover uit de Volkskrant: ?De gouden tip die naar hem [de verdachte, red.] leidde is waarschijnlijk te danken aan ?een kleine verspreking van mij op maandagavond?, zegt burgemeester Henri Lenferink. ?Ik maakte bekend dat het bericht uit Costa Rica kwam en had dat in het belang van het onderzoek misschien stil moeten houden. Maar het heeft een heleboel tips opgeleverd, waarvan er eentje de gouden was.?? Overigens was de informatie dat het bericht uit Costa Rica kwam op zondagavond al bekend. Tot de laatste persconferentie pakte de afspraak zoveel mogelijk openheid en transparantie te betrachten, goed uit. Bij de laatste persconferentie (woensdag 24 april) ontstond een discussie waarin het belang van het opsporingsonderzoek (OM) en het belang van het beteugelen van sociale onrust (burgemeester) niet met elkaar te verenigen leek. Tijdens deze persconferentie voerde de officier van justitie uitgebreid het woord over opsporingsgerelateerde zaken. ?In de voorbereidingen op deze persconferentie ? waar gezegd zou worden dat de verdachte bekend was, in Costa Rica verbleef en alle maatregelen opgeheven konden worden ? is discussie ontstaan over de inhoud van de persconferentie? (Driehoek Leiden, 2013, p. 9). Ondanks het feit dat de burgemeester met de hoofdofficier van justitie had afgestemd welke informatie (vrijwel alles met uitzondering van de naam van de verdachte) naar buiten zou worden gebracht, gebeurde dat aanvankelijk tijdens de betreffende persconferentie niet. Uiteindelijk is tijdens de persconferentie ? na een moeilijke start ? alsnog de tot dan toe gehanteerde strategie van maximale transparantie en openheid doorgevoerd (zie Driehoek Leiden, 2013, p. 9). Deze persconferentie verdiende, mede door dit geharrewar, zeker geen schoonheidsprijs. Het maakte wederom duidelijk dat de spanning tussen het strafrechtelijk belang en het dempen van de sociale onrust een lastig dilemma betreft dat zich de komende jaren zeker in nieuwe, grotere of kleinere, clashes tussen burgemeesters en het OM zal uiten.
De politie heeft in totaal 443 mandagen in het onderzoek gestopt; 25 instanties om advies heeft gevraagd; op maandag en dinsdag zeven schoollocaties bewaakt en zowel rechercheurs als een arrestatieteam paraat gehad. Daarbij viel ook op dat in de SGBO geen liaison van het OM aanwezig was, waardoor er onduidelijkheid was over de verhouding tussen de SGBO en het onderzoeksteam onder leiding van de officier van justitie. Hierdoor raakte het OM pas op de hoogte van de casus toen de driehoek werd geactiveerd (Driehoek Leiden, 2013, p. 7). De interne evaluatie van de politie-eenheid Den Haag leverde dan ook?de nodige lessen op (over dubbelrollen; betrokkenheid van de korpsleiding; een effectiever gebruik van de SGBO e.a., bron:?Politie-eenheid Den Haag, 2013). Vanzelfsprekend hebben ook gemeente, OM, scholen en andere instanties veel tijd aan het dreigbericht besteed.
Hoewel er jaarlijks vele duizenden bedreigingen via internet worden geuit, werd deze dreiging om verschillende redenen (site, specificiteit) aanvankelijk door deskundigen serieus genomen. Op grond daarvan moesten de autoriteiten wel handelen. Dat leidde tot het duivelse dilemma, dat mede door de betrachte transparantie door betrokkenen overwegend goed werd opgevat. Dat aanvankelijk bij de communicatie onvoldoende duidelijk was waarom andere Leidse scholen wel open konden blijven, kan ? gezien de snelheid waarmee de beslissing diende te worden genomen ? als een begrijpelijke schoonheidsfout worden beschouwd.
Frappant is dat een mededeling laat op zondagavond de volgende dag bij alle betrokkenen bekend was. Dat betekent dat het dikwijls gehoorde argument om burgers niet te informeren, omdat er maar geringe (handelings)tijd is (en er dus alleen maar paniek zou uitbreken), echt naar het land der fabelen kan worden verwezen.
Op woensdagmiddag 16 april 2014 organiseerde TNO samen met het Nederlands Genootschap Burgemeesters (NGB) en het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV) een congres met als thema ?Digitale verstoring van de openbare orde?. Aanleiding voor deze bijeenkomst is een nieuw ontwikkeld scenario voor de Burgemeestersgame waarin digitale dilemma?s voor bestuurders centraal staan.
De Burgemeestersgame is een digitale serious game ontwikkeld door TNO, Thales/T-Xchange en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Het IFV zorgt er sinds 2012 voor dat de game ingezet kan worden in de veiligheidsregio?s en dat trainers worden opgeleid. Inmiddels wordt de Burgemeestersgame in meer dan vijftien veiligheidsregio?s gebruikt.
Tijdens dit congres werd het nieuwe scenario toegelicht met behulp van een panel bestaande uit vertegenwoordigers van de politie en het Openbaar Ministerie, een communicatieadviseur en een veiligheidsambtenaar. Ook werd vanuit hun perspectief dieper op een aantal interessante thema?s ingegaan. Het nieuwe scenario is grotendeels gebaseerd op ervaringen met Project X en de Facebookrellen in Haren en het sluiten van scholen in Leiden na een dreigbericht. Echter, ook dilemma?s die speelden na de aanslagen op de marathon van Boston en online burgeropsporing zoals bij de kopschoppers van Eindhoven kwamen aan bod. Rob Bats, oud-burgemeester van Haren, en experts op dit gebied vanuit de politie, het Openbaar Ministerie en de Nuclear Security Summit (NSS) delen hierover ervaringen met u.
De bijeenkomst was gericht op professionals op het gebied van openbare orde en crisisbeheersing (burgemeesters, communicatieadviseurs en medewerkers crisisbeheersing, evenals aan hoofdofficieren en beleidsmedewerkers van het Openbaar Ministerie, strategische en operationele leidinggevenden en medewerkers vanuit de politiekolom).
1.?Presentatie Rob Bats (wnd. burgemeester Terschelling, voormalig burgemeester Haren) Drie generaties waar het openbaar bestuur mee te maken heeft in tijden van digitale verstoring.
Inhoud presentatie: Het ontstaan van ?Haren?, de nasleep en de beelden die een gemeente en zijn bestuurders in de greep houden. Hoe social media en traditionele media de dag. (geen PowerPoint van beschikbaar)
2.?Presentatie Diederik Greive (Hoofdofficier van Justitie bij het OM) Het Wilde Westen van de opsporing?
Inhoud presentatie: Hoe weegt het OM het opsporingsbelang ten opzichte van privacy inbreuken op burgers. Wat betekent burgerparticipatie voor deze afweging? Van burgerparticipatie naar politieparticipatie. Trends en ?1984? revisited.
3.?Presentatie Arnout de Vries (TNO) Police cases: the good, the bad & the ugly
In deze presentatie wordt duidelijk wat het belang van goed monitoren is om vervolgens goed te kunnen communiceren, goed te kunnen vragen (vanuit handhaving, opsporing of crisisbeheersing) en samen te werken. Want als de antwoorden er al zijn vraag je ze niet, als je wilt samenwerken zoek je op waar dat al gebeurd en als je wilt zenden doe je dat niet zonder omgevingsbewustzijn. Ook komt in de presentatie aan de orde dat het palet van digitale interventiemiddelen nog heel beperkt is. Zowel bij de politie als andere instanties zijn er nog weinig equivalenten die worden ingezet bij handhaving, opsporing of hulpverleningsprocessen. De term digigeren als verzamelnaam wordt hierin toegelicht. Afgesloten wordt met 4 cases waar een rode lijn in zit, want de Vancouver rellen, de Londens rellen, Project X Haren en de Boston Marathon vertonen veel overeenkomsten in digitaal gedrag, zowel vanuit goede bedoelingen, slechte als lelijke: vaak (nog) niet strafbaar gedrag, maar op het randje.
4. Presentatie NCTV Ministerie van Veiligheid en Justitie Early warning and social media
Inhoud presentatie: Wat doet de NCTV om snel en effectief potentieel maatschappelijke ontwrichting te monitoren via sociale media? Maken sociale media verschil in snellere en betere detectie? In juni 2013 is de NCTV een pilot gestart met het structureel monitoren van sociale media (vooral Twitter), met het oog op een snellere detectie van maatschappij-ontwrichtende incidenten, een betere duiding daarvan en een effectievere opvolging. Deze presentatie is een weergave van de resultaten van die pilot.
5.?Burgemeestersgame en presentatie met stellingen door Arnout de Vries en Wouter Jong Introductie en real life spelen Burgemeesters game met real life panel (OM Diederik, Communicatie en V&J): Burgemeestersgame ?Digitale verstoring van de openbare orde?.?
Inhoud presentatie: In samenspraak met de zaal werden twee dilemma?s uit de burgemeestersgame besproken.
TNO heeft in 2012 de ontwikkeling van de ?Burgemeestersgame?, om serious gaming te benutten in het veiligheidsdomein, afgerond waaraan samen met Thales/T-Xchange,?en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht is gewerkt. Het NGB ondersteunt sinds 5 jaar burgemeesters bij crises. Op basis van deze ervaring heeft het NGB scenario?s geschreven, die gebruikt worden in de Burgemeestersgame, waarin de dilemma?s van een burgemeester in crisistijd worden nagebootst. Het belangrijkste doel van de game is burgemeesters (maar ook andere bestuurders) de mogelijkheid te bieden laagdrempelig te oefenen met bestuurlijke dilemma?s. Via een computer krijgen burgemeesters een dilemma voorgeschoteld dat zich tijdens incidenten en crises kan voordoen.
In vijftien minuten moeten deelnemers individueel beslissingen nemen over acht dilemma?s. Net als in het echt kunnen de leden van het crisisteam worden gevraagd om advies. Deze leden zijn o.a. vertegenwoordigers van de politie, het OM, een veiligheidsambtenaar en een communicatie adviseur. Laverend door positieve en afwijzende adviezen zoekt de burgemeester zijn weg door het openbare orde incident of crisis.
AANLEIDING
Op verzoek van diverse bestuurders en ook vanuit het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft TNO besloten de game als middel te benutten om bij te dragen aan het verbeteren van de digitale leiderschapskwaliteiten die op bestuurlijk niveau gevraagd wordt. Halverwege 2013 is naar aanleiding van het onderzoeksrapport van Commissie Cohen naar het incident ?Project X Haren? onder andere ook een opleiding??Digitaal Leiderschap??(bron: Binnenlands Bestuur)? gestart door het aan de RUG gelieerde bedrijf AOG School of management met als kerndocent Jan van Dijk, hoogleraar communicatiewetenschappen en lid van de onderzoekscommissie Cohen. Er is in de pers veel commotie ontstaan over deze opleiding (onder andere de vorm en kosten). TNO heeft gemeend een aanvullende vorm aan te bieden voor bestuurders door een scenario te ontwikkelen voor de Burgemeestergame.
Door het spelen van het scenario wordt de deelnemer uitgedaagd zichzelf af te vragen wat hij/zij zou doen als dit dilemma werkelijk zou plaatsvinden. Hoewel het om een fictieve situatie gaat, dragen de game en de manier waarop het dilemma wordt voorgelegd bij aan het betrekken van de deelnemer in het scenario. Serious games worden ontwikkeld om deelnemers een ervaring te geven die (bijna) echt aan voelt. Anders dan na het horen van een presentatie of lezen van een document, spreek je na het spelen van de game over je eigen ervaring en wat er zich in je hoofd heeft afgespeeld toen je voor het dilemma werd gesteld. Omdat de dilemma?s re?el zijn, je kunt je goed voorstellen dat je zo?n dilemma op een dag echt op je bord krijgt, kun je wat je leert vertalen naar je dagelijkse praktijk. Het geeft je de gelegenheid zelf uit te vinden hoe jij denkt te handelen in zo?n situatie. Door de nabespreking aan de hand van de dilemma?s bespreek je niet alleen ?je eigen ervaring?, maar luister je ook naar ?ervaringen? van anderen. Omdat het relateert aan je eigen werkelijkheid, maak je dus gebruik van kennis die je al hebt, ervaring die je eerder hebt opgedaan ?en wordt je uitgedaagd om deze ervaring te ?toetsen in nieuwe situaties. Zo ontstaat de gelegenheid om ?iets? te leren van een game.
In de Burgemeestergame zitten sceanrio?s als ?een gezinsdrama, stroomstoring, terugkeer van een zedendelinquent, geruchtmakende moord en een neo-nazi bijeenkomst. Een scenario met dilemma?s die voortkomen uit een samensmelting van de online wereld en de offline wereld waarin de maatschappelijke veiligheid in het geding komt is ?echter nog niet ontwikkeld.
AANPAK
Er is in samenspraak met het NGB een scenario ontwikkeld dat dilemma?s voorlegt waarmee bestuurders te maken krijgen bij maatschappelijke onrust door misbruik van sociale media. Hoewel de toestanden in Haren natuurlijk meteen in gedachten springen, zijn er veel meer gebeurtenissen waaruit te putten is . Bij een ?dergelijk scenario moeten ?tot en met het bestuurlijke niveau vaak beslissingen gemaakt ?worden. Incidenten als de ?kopschoppers van Eindhoven? met dilemma?s ten aanzien van burgeropsporing via internet en het sluiten van de scholen in Leiden na een dreigbericht op 4Chan, zijn ook inspiratie geweest om een nieuw scenario samen te stellen.
Het scenario kan op aanvraag gespeeld worden door een groep van bestuurders die hierbij ?begeleid worden door een inhoudelijk deskundige die naast het stellen van de juiste vragen aan bestuurders ook meteen handelingsperspectief kan bieden.
KENNISOVERDRACHT VIA TRAIN- DE- TRAINER NAAR BESTUURDERS
Het Instituut ?Fysieke Veiligheid (IFV) heeft een train-de-trainer cursus ontwikkeld voor begeleiders samen met TNO en het NGB. Begeleiders leren hierin hoe ze Burgemeestersgame kunnen inzetten (voorbereiding, uitvoering, nabespreking) met het nieuwe scenario. Van de begeleiders wordt gevraagd dat zij kunnen omgaan met burgemeesters (vertrouwensrelatie), ervaring hebben met groepsdynamica en het geven van trainingen (cre?ren van een veilige leeromgeving en deelnemers laten reflecteren), kennis hebben over incidenten (en wat er in een dergelijk incident van een burgemeester verwacht wordt) en kennis hebben over de regio (regiospecifieke informatie).? Van hen wordt gevraagd deel te nemen in een community die zich richt op verdere competentieontwikkeling van bestuurders.
Via een ticketsysteem kan de game gespeeld worden. De ?ticketinkomsten worden gebruikt om de administratieve en technische kosten (onder meer helpdesk) te dekken. Vanaf 2014 komen er een ?aantal nieuwe scenario?s beschikbaar, waaronder het scenario ?digitale verstoring openbare orde? met ‘digitale dilemma’s’. De innovatieve aanpak wordt dus doorontwikkeld en de Burgemeestergame is nu een volwaardig operationeel middel dat al door vele bestuurders is gebruikt.
CONGRES
Op woensdagmiddag 16 april 2014 vindt bij het IFV een congres plaats met als thema ?digitale verstoring van de openbare orde?. Inhoudelijk zal op een aantal interessante thema?s worden ingegaan en het ?nieuw ontwikkelde scenario voor de Burgemeestergame worden toegelicht. Dit nieuwe scenario is grotendeels gebaseerd op ervaringen met ProjectX en de Facebookrellen in Haren, maar ook online ervaringen na de aanslagen op de marathon van Boston, internetpesten en online opsporing komen aan bod. Sprekers zoals Rob Bats, oud-burgemeester van Haren, delen ervaringen hierover met u. Binnenkort kunt u zich voor dit congres aanmelden op de website van het IFV. Meer informatie? Stuur een mail naar?Deborah Bakker
Foursquare?is in 2009 begonnen met een beperkte beschikbaarheid van het netwerk in de?Verenigde Staten.?In?2010?veranderde Foursquare dit beleid en werd het netwerk geopend voor gebruikers wereldwijd.?In maart 2010 kende Foursquare wereldwijd 500.000 gebruikers.
Foursquare is een web- en mobiele applicatie die geregistreerde gebruikers de mogelijkheid biedt om vrienden te updaten over hun locatie (venue). Wanneer gebruikers inchecken op locaties, verdienen zij hiermee punten. Gebruikers kunnen deze zogenaamde?check ins?delen met de wereld via?Twitter,?Facebook?of een combinatie daarvan. In versie 1.3 van de?iPhone?applicatie van Foursquare is het ook mogelijk om?pushberichten?in te stellen, deze?pings?worden weergegeven wanneer een van je vrienden ergens incheckt. Gebruikers kunnen ook?badges?verzamelen door in te loggen op?venues?met speciale?tags?(steekwoorden) op bijvoorbeeld speciale tijden of binnen een bepaald tijdspatroon.?Foursquare heeft bekendgemaakt dat later gebruikers ook hun eigen?badges?kunnen toevoegen.
Gebruikers kunnen ook tips toevoegen aan?venues?voor andere gebruikers, die deze dan vervolgens op hun?to do-list?(nog te doen-lijstje) kunnen zetten.
Door ‘in te checken’ op plaatsen waar je bent (restaurants, caf?’s, winkels, sportscholen, dubieuze massagesalons) kun je punten verdienen en jezelf uiteindelijk kronen tot burgemeester van een bepaalde plek. De dienst kan ook gevaarlijk zijn. Waarom? Inbrekers en andere onverlaten kijken fijn met je mee. Als je namelijk net bent ingecheckt in die hippe sushibar, ben je dus niet thuis. Hoppa. Je kunt zelfs op de website pleaserobme.com zien wie waar publiekelijk is ingecheckt, een goudmijn voor inbrekers. Moesten ze vroeger nog willekeurige nummers uit het telefoonboek draaien om te kijken of iemand thuis was, nu is daar het internet.
Online stalker gebruikte Foursquare om zijn slachtoffer te volgen
De eerste cyberstalking zaak in Schotland gaat over de dienst Foursquare, waar een 26 jarige freelance designer uit Stockbridge 9 maanden lang werd gestalked door een 22 jarige vrouw die hij ontmoette op een beurs een jaar geleden. Ze stuurde hem tientallen e-mails, belde en SMSte vrijwel dagelijks en doemde op op plaatsen waar hij met vrienden afgesproken had. Dat terwijl zij hem slechts enkele minuten had ontmoet. Ze was in staat haar slachtoffer te volgen doordat hij zijn locaties deelde in Foursquare.
Inchecken met de politie
De politie uit South Yorkshire gebruikt de nieuwe social media tool Foursquare om veiligheidstips op zo’n 40 locaties achter te laten in de buurt van onder andere de kroegen en taxi standplaatsen. Hiertoe hebben de agenten ingecheckt op de meest gangbare plaatsen waar feestgangers te vinden zijn.?Hoofdagent Peter Norman zegt er het volgende over: ?Social media is een belangrijke manier om te communiceren en is nu ingebed in onze manier van werken. Foursquare stelt ons in staat met de gemeenschap te interacteren, en in het bijzonder tijdens de feestdagen wanneer we een toename zien van asociaal gedrag en gewelddadige criminaliteit.?
Wie checkt jou?
De politie en ook technologie experts waarschuwen dat social media platformen als Facebook, Twitter en Foursquare misschien wel handig zijn om vrienden te laten weten wat je bezighoud en waar je bent, maar dat het ook tools kunnen worden die criminele activiteiten in de hand werken. Veel criminaliteit is volgens hen terug te voeren op het delen van (te veel) informatie.
Inbrekers gebruiken Facebook en Foursquare
Onderstaande infographic toont onderzoek van Credit Sesame die 50 ex-inbrekers interviewde?in het Verenigd Koninkrijk. Zij stelden vast dat 80 procent van hen verwacht dat het inbrekersgilde nu Facebook, Twitter, Google Street View, en Foursquare zou gebruiken om te bepalen waar en wanneer ze zouden moeten toeslaan te slaan.
De Connecticut politie gebruikt Foursquare ook veel in onderzoeken. Veel informatie over misdaden is vrij beschikbaar en?”terwijl iemand bij het beroven van een bank niet zal inchecken op Foursquare, hebben we ten minste???n?geval gezien waar iemand ingebroken heeft in een huis, incheckte op Facebook terwijl hij daar was, en vergat uit te checken…”, aldus agent Stevens.
“Persoonlijke gegevens zou je ook niet op een billboard midden op straat zetten en nu staat het overal ter wereld op straat” waarschuwt de politie in Brisbane. ?Zij spoorden een man op?via zijn Foursquare en Twitter accounts, waarbij hij aangaf dat hij op zijn hoede was voor het plaatsen van informatie, maar dat hij er niet parano?de over wilde worden.
Van de IACP hieronder een handige fact sheet over gebruik locatie gebaseerde social media diensten, zoals Foursquare:
San Francisco heeft een nieuwe manier voor de bewoners om de stad te helpen omgaan met de daklozen crisis. Het is een nieuwe toevoeging aan het 311-systeem van de stad: een app die meer prioriteit moet geven aan de hulp van daklozen. “Doe iets. Help op een bepaalde manier en dan niet door het geven van geld of het kopen van een kopje koffie. Ik bedoel echte hulp”, aldus 
